Thời sự

Giá trị độc bản của người thầy trong kỉ nguyên AI là gì?

Tuyết Nhung (thực hiện) • 20/11/2026 11:59

Đằng sau những sản phẩm học tập hoàn hảo do AI hỗ trợ là câu hỏi lớn về bản lĩnh nghề nghiệp của người thầy. Nhân dịp 20/11, nhìn lại vai trò của người thầy để thấy giá trị không thể thay thế của con người trước làn sóng công nghệ AI.

Khoảng cách giữa sản phẩm AI hoàn chỉnh và năng lực thực sự

Trí tuệ nhân tạo (AI) có thể gợi ý cấu trúc bài giảng, giải quyết những bài toán phức tạp hay phác thảo một sản phẩm học tập chỉn chu trong vài giây. Nhưng đằng sau những sản phẩm ấy, người học thực sự hiểu được bao nhiêu, tự giải quyết vấn đề đến đâu và ứng xử ra sao trước những tình huống chưa từng có trong kịch bản?

Nhân Ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11, những câu hỏi ấy đang đặt ra một phép thử mới cho nghề dạy học - nơi giá trị độc bản của người thầy không nằm ở việc giữ hay truyền đạt thông tin, mà ở năng lực dẫn dắt tư duy, rèn luyện bản lĩnh phán đoán và nuôi dưỡng những phẩm chất mà thuật toán không thể thay thế.

Chia sẻ với Một Thế Giới, TS. Đặng Minh Tuấn, Phó trưởng Bộ môn Phát triển năng lực tính toán và Tư duy tích hợp, Khoa Giáo dục sớm và Tiểu học, Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội (ĐHQGHN) cho rằng điều khiến thầy trăn trở nhất là khoảng cách giữa chất lượng của một sản phẩm học tập và năng lực thực chất của người tạo ra nó.

1794877890431-1922269410498234471-1922269410498234471-0ed3a4ca20219f53bf6776a874a5cb2d.jpg
TS. Đặng Minh Tuấn, Phó trưởng Bộ môn Phát triển năng lực tính toán và Tư duy tích hợp, Khoa Giáo dục sớm và Tiểu học, Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội.

"Ngày nay, một sinh viên có thể nhờ AI gợi ý cấu trúc bài giảng, viết mã lệnh, giải một bài toán, thậm chí soạn một giáo án rất chỉn chu. Nhìn vào sản phẩm cuối cùng, chúng ta dễ có cảm giác việc học đã tiến bộ rất nhanh.

Nhưng nếu ngày mai đứng trước một lớp học thật, gặp một học sinh hiểu sai kiến thức hoặc một tình huống không có trong giáo án, liệu sinh viên ấy có tự mình nhận ra vấn đề và tìm được cách xử lý phù hợp không? Câu hỏi đó khiến tôi phải suy nghĩ lại về cách tổ chức dạy học và đánh giá ở đại học", TS. Đặng Minh Tuấn chia sẻ.

Theo thầy Tuấn, thách thức lớn nhất không nằm ở việc người học sở hữu công cụ mạnh mẽ, mà ở thói quen tiếp nhận đáp án quá sớm. Khi câu trả lời trôi chảy xuất hiện ngay trước mắt, người học dễ bỏ qua giai đoạn tự đặt câu hỏi, tự đối mặt với sự mơ hồ và tự kiểm chứng lập luận. Trong giáo dục, sự trôi chảy của ngôn từ đôi khi che lấp những lỗ hổng nền tảng và chỉ khi bước vào thực tế nghề nghiệp, những lỗ hổng ấy mới bộc lộ rõ rệt.

Phán đoán sư phạm và tư duy lâm sàng trước làn sóng công nghệ

Không nhìn AI như một mối đe dọa cần né tránh, cả TS. Đặng Minh Tuấn lẫn ThS.BSNT. Nguyễn Việt Dũng, giảng viên Trường Đại học Y Dược, ĐHQGHN - cá nhân duy nhất được trao Giải thưởng "Nhà giáo triển vọng ĐHQGHN năm 2025" - đều xem công nghệ là chất xúc tác để tái cấu trúc cách dạy và cách học, miễn là người làm giáo dục giữ vững trục cốt lõi về tư duy và trách nhiệm.

Với TS. Đặng Minh Tuấn, AI mở ra dư địa để giảng viên có thêm nguồn tư liệu, thử nghiệm nhiều cách diễn giải và thiết kế những tình huống học tập đa dạng hơn. Với người học, nếu biết cách sử dụng, AI có thể đóng vai trò như một người bạn đối thoại kiên nhẫn: giúp thử nghiệm ý tưởng, đặt câu hỏi phản biện, chỉ ra điểm yếu của lập luận trước khi người học quay lại đọc tài liệu gốc để kiểm chứng.

TS. Đặng Minh Tuấn, Phó trưởng Bộ môn Phát triển năng lực tính toán và Tư duy tích hợp, Khoa Giáo dục sớm và Tiểu học, Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội (ĐHQGHN).
TS. Đặng Minh Tuấn và những giờ giảng dạy trên lớp.

Trong nghiên cứu của mình về phán đoán sư phạm khi sử dụng AI tạo sinh, TS. Đặng Minh Tuấn nhấn mạnh rằng điều cốt lõi không phải là giáo viên khai thác được bao nhiêu tính năng của công cụ, mà là khoảnh khắc người thầy nhận ra một gợi ý của AI chưa phù hợp với thực tế lớp học, chủ động tìm chứng cứ kiểm tra, cân nhắc bối cảnh sư phạm và chịu trách nhiệm về quyết định cuối cùng.

"Có khi AI đúng về mặt kiến thức nhưng cách giải thích lại vượt quá khả năng tiếp nhận của trẻ. Có khi câu trả lời nghe rất thuyết phục nhưng một giả định quan trọng đã bị bỏ qua. Người thầy cần có đủ năng lực để nhìn thấy những điều ấy", thầy Tuấn phân tích.

Ở một lĩnh vực đặc thù đòi hỏi độ chính xác và tính mạng con người như y khoa, câu chuyện về tư duy độc lập và trách nhiệm nghề nghiệp càng trở nên sắc nét. ThS.BSNT. Nguyễn Việt Dũng cho rằng đào tạo bác sĩ không thể dừng ở việc truyền thụ kiến thức có sẵn hay áp dụng máy móc phác đồ, mà phải rèn luyện tư duy khoa học, y đức và tinh thần trách nhiệm với người bệnh ngay từ giảng đường đến thực hành lâm sàng.

1794903102995-5148507155276405773-5148507155276405773-1bb8b3060ad27b0470ffa712e3f001f2.jpg
ThS.BSNT Nguyễn Việt Dũng và những giờ giảng dạy trên lớp.

Trong các giờ giảng, thay vì mở đầu bằng định nghĩa hay phân loại lí thuyết, anh thường đặt sinh viên vào một ca bệnh cụ thể, chẳng hạn một người bệnh lớn tuổi nhập viện vì khó thở trên nền tăng huyết áp và đái tháo đường. Từ tình huống sống động đó, sinh viên phải xác định thông tin cần khai thác thêm, cân nhắc chẩn đoán phân biệt, lựa chọn xét nghiệm và đánh giá mức độ nặng.

"Điều tôi quan tâm không chỉ là câu trả lời cuối cùng đúng hay sai, mà là quá trình sinh viên đi đến câu trả lời đó. Tôi khuyến khích các em giải thích lập luận, đưa ra giả thuyết, thảo luận và phản biện trên cơ sở khoa học", ThS.BSNT. Nguyễn Việt Dũng nói.

1794927327449-2077981048888484520-2077981048888484520-d5e2520597a89769357f7e4362216df4.jpg
ThS.BSNT. Nguyễn Việt Dũng và những giờ dạy thực hành.

Khi sinh viên đưa ra hướng xử trí chưa chuẩn xác, mục tiêu của người thầy là giúp các em tự nhận diện mình còn thiếu dữ kiện ở đâu, lập luận nào chưa chặt chẽ và cần điều chỉnh ra sao, đồng thời lồng ghép các tình huống về sai sót y khoa tiềm ẩn, cách giao tiếp, giải thích lựa chọn điều trị và nhận thức rõ giới hạn năng lực của bản thân.

Sự hiện diện của AI cũng buộc cách đánh giá trong giáo dục phải thay đổi. Theo TS. Đặng Minh Tuấn, việc đếm số lần sinh viên tương tác với AI không phản ánh được chất lượng học tập. Hai người cùng sử dụng AI có thể đi theo hai quỹ đạo hoàn toàn khác nhau: một người đặt câu hỏi sâu, đối chiếu tài liệu và phát hiện những điểm bất hợp lý tinh vi; người khác chỉ sao chép một câu trả lời trọn vẹn mà không hiểu bản chất.

Vì vậy, thước đo của một quá trình dạy học hiệu quả nằm ở những chuyển biến bên trong người học: sau một môn học hay một khóa đào tạo, họ hiểu sâu hơn điều gì, đã vượt qua ngộ nhận nào và có thể tự đi tiếp đến đâu khi không còn giảng viên hay công cụ AI hỗ trợ bên cạnh.

Để làm được điều đó, cả hai giảng viên đều nhấn mạnh những thói quen tư duy cần được rèn luyện bền bỉ. Trước khi hỏi AI, người học nên ghi lại cách nghĩ ban đầu của mình. Sau khi tham khảo gợi ý từ AI, cần đối chiếu với sách giáo khoa, tài liệu chuyên ngành, bằng chứng thực nghiệm và góc nhìn của bạn học; đồng thời tập tư duy phản biện, tìm phản ví dụ hoặc thay đổi giả kiện của bài toán để kiểm tra sức bền của lập luận.

Như TS. Đặng Minh Tuấn đúc kết, sáng tạo hiếm khi đến từ một câu lệnh "hay" duy nhất, mà hình thành qua quá trình đọc kĩ khái niệm, thử nghiệm, vấp ngã, điều chỉnh giả thuyết và quay lại bài toán với sự kiên trì.

1794876965192-1922269410498234471-1922269410498234471-a390ee3cca5a7974f5c1119640529801.jpg

Tương tự, trong y học, nơi kiến thức và hướng dẫn điều trị liên tục cập nhật theo bằng chứng mới, người bác sĩ tương lai cần biết đặt câu hỏi, đánh giá bằng chứng và tự học suốt đời. Chuyên môn vững vàng phải đi cùng sự tôn trọng, lắng nghe và đồng cảm với người bệnh.

"Một bác sĩ có tư duy khoa học nhưng thiếu trách nhiệm nghề nghiệp có thể đưa ra quyết định không phù hợp với lợi ích người bệnh. Ngược lại, người có lòng nhiệt huyết nhưng thiếu năng lực chuyên môn cũng khó mang lại hiệu quả điều trị tốt nhất", ThS.BSNT. Nguyễn Việt Dũng nhấn mạnh.

Khi công nghệ ngày càng tối ưu hóa các thao tác kĩ thuật và rút ngắn những công đoạn lặp lại, phần thời gian tiết kiệm được chỉ thực sự có giá trị giáo dục nếu được dành cho suy nghĩ sâu, tranh luận, phản biện và thực hành thực chất.

Với sinh viên sư phạm, đó là năng lực thiết kế những hoạt động học tập khơi gợi sự tò mò, giúp trẻ tự khám phá, tự giải thích và kết nối kiến thức với đời sống, chứ không chỉ tạo ra lớp học náo nhiệt bởi trò chơi hay hiệu ứng hình ảnh.

1794877890408-1922269410498234471-1922269410498234471-e07e8ea6503ecffb2a0e76b1913c16af.jpg

Và trên hết, ở mọi bậc học lẫn mọi ngành nghề, người thầy vẫn giữ một vai trò mang tính nền tảng mà không hệ thống thuật toán nào có thể thế chỗ: sự quan tâm chân thành đến con người. Một học sinh hay sinh viên có thể quên một công thức hoặc một phác đồ chi tiết, nhưng sẽ khó quên cảm giác được thầy cô lắng nghe, được thấu hiểu và được khích lệ đứng dậy thử lại sau một lần làm sai.

Nhân Ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11, câu chuyện từ những giảng viên đang trực tiếp đổi mới phương pháp đào tạo cho thấy giá trị độc bản của người thầy trong kỉ nguyên AI không nằm ở việc chạy đua tốc độ tạo ra đáp án.

Giá trị ấy nằm ở việc giữ cho ngọn lửa tò mò và tinh thần trách nhiệm được thắp sáng, rèn cho người học bản lĩnh phán đoán trước thông tin và nuôi dưỡng một môi trường nơi tri thức gắn liền với sự tử tế và con người.

Tuyết Nhung (thực hiện)