Giáo sư Nguyễn Lân (kỳ 3): Khi mái đầu bạc trắng vẫn miệt mài bên từng con chữ tiếng Việt
Rời bục giảng và những cương vị quản lí, giáo sư Nguyễn Lân bước vào chặng đường tuổi già không ngơi nghỉ, kiên trì chắt chiu từng con chữ, trang bản thảo để giữ gìn sự giàu đẹp của tiếng Việt.

Trong kỳ thứ ba này, câu chuyện đi sâu vào những năm tháng cuối đời bình dị mà bền bỉ của người thầy lão thành. Từ căn phòng nhỏ ở khu tập thể Kim Liên, thói quen rèn luyện thân thể suốt nhiều thập kỉ đến công trình từ điển hoàn tất ở tuổi 95, tất cả vẽ nên chân dung một đời sống thanh bạch, gắn trọn tâm huyết với chữ nghĩa.

Rời bục giảng nhưng không gác bút
Sau nhiều thập kỉ gắn bó với sự nghiệp giáo dục – từ những năm tháng đứng lớp trước Cách mạng, đảm nhiệm trọng trách lãnh đạo giáo dục kháng chiến ở Liên khu X và Liên khu Việt Bắc đến khi trực tiếp giảng dạy và làm Chủ nhiệm Khoa Tâm lí – Giáo dục học đầu tiên của Trường Đại học Sư phạm Hà Nội – Giáo sư Nguyễn Lân bước vào tuổi nghỉ hưu. Với nhiều người, đó là dấu mốc khép lại những trang giáo án, những giờ lên lớp và những cuộc họp chuyên môn để an hưởng tuổi già bên con cháu. Nhưng với ông, rời bục giảng chỉ là chuyển sang một không gian lao động trí óc khác, nơi ông dành nhiều thời gian hơn cho việc nghiên cứu ngôn ngữ, rà soát ngữ liệu và biên soạn sách phục vụ rộng rãi người đọc.
Suốt cuộc đời làm thầy và làm nhà nghiên cứu, ông đã xuất bản hơn 40 cuốn sách thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau, từ giáo dục học, tâm lý học, ngữ pháp tiếng Việt cho đến các bộ từ điển có giá trị tra cứu như Từ điển từ và ngữ Hán Việt, Từ điển thành ngữ và tục ngữ Việt Nam, Từ điển từ và ngữ Việt Nam... Khi bước vào tuổi xế chiều, không còn bận rộn với lịch giảng dạy thường xuyên trên giảng đường hay các công tác hành chính, ông càng có điều kiện tập trung toàn bộ tâm trí cho những công trình đòi hỏi sự tích lũy dài lâu, sự kiên nhẫn cao độ và sức lao động bền bỉ qua từng năm tháng.

Biên soạn từ điển vốn là công việc thầm lặng, ít hào quang và tiêu tốn rất nhiều thời gian. Từng mục từ, từng lớp nghĩa, từng sắc thái biểu đạt cũng như từng ví dụ minh họa đều phải được sưu tầm, rà soát, đối chiếu và sắp xếp theo một trật tự chặt chẽ. Trong bối cảnh điều kiện tư liệu tham khảo, sách báo tra cứu và các phương tiện hỗ trợ nghiên cứu ở trong nước qua từng giai đoạn lịch sử còn nhiều hạn chế, việc một học giả cao tuổi tự mình gánh vác khối lượng công việc đồ sộ ấy cho thấy niềm say mê chữ nghĩa và tinh thần làm việc nghiêm túc hiếm thấy.
Không chỉ dừng lại ở việc ghi chép hay tổng hợp đơn thuần, mỗi cuốn sách ông biên soạn đều mang theo tâm huyết phục vụ việc học tập, giảng dạy và giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt. Từ những cuốn sách hướng dẫn viết đúng chính tả, tìm hiểu ngữ pháp đến các bộ từ điển phục vụ tra cứu phổ thông và học thuật, ông luôn đặt người đọc và người học vào vị trí trung tâm, mong muốn mỗi trang sách mở ra đều giúp ích thiết thực cho việc trau dồi ngôn ngữ hằng ngày.
Căn phòng nhỏ ở khu tập thể Kim Liên và nhịp sống điều độ
Trong kí ức của người thân và những người từng có dịp đến thăm ông, những năm tháng cuối đời của giáo sư Nguyễn Lân gắn liền với căn phòng nhỏ ở khu tập thể Kim Liên (Hà Nội). Không gian sống của ông rất đỗi giản dị, thậm chí có phần chật hẹp và mộc mạc, chỉ có chiếc giường đơn, tủ sách và chiếc bàn viết nhỏ. Chính tại góc làm việc khiêm nhường ấy, nhiều bản thảo sách và những bộ từ điển dày dặn đã dần thành hình qua từng ngày, từng tháng.

Sức bền bỉ của ông ở tuổi cao niên không tách rời lối sống kỉ luật và điều độ kéo dài suốt nhiều thập kỷ. Ông không uống rượu, không hút thuốc, tự xây dựng cho mình thói quen rèn luyện thể lực đều đặn hằng ngày và giữ tinh thần bình thản, điềm tĩnh trước những biến cố của cuộc sống. Nhờ nếp sống ấy, dù vốn có xuất thân nghèo khó từ thuở thiếu thời và từng trải qua những năm tháng kháng chiến đầy vất vả, thiếu thốn, ông vẫn giữ được sự tỉnh táo và sức làm việc đáng nể cho đến những năm tháng cuối cùng.
Có những thời điểm, nỗi đau mất mát trong gia đình ập đến khiến người thân lo ngại ông khó gượng dậy, nhưng việc tiếp tục gắn bó với trang viết, với công việc nghiên cứu đang dang dở và niềm vui nhìn các con trưởng thành đã giúp ông giữ vững tinh thần. Theo lời kể của GS.TS.NGND Nguyễn Lân Dũng trong bài hồi ức đăng trên báo Dân trí (năm 2009), cố Giáo sư từng bộc bạch niềm hạnh phúc giản dị của mình:
Tôi có hai điều hạnh phúc lớn. Một là, các con đều ngoan và có ích cho xã hội; Hai là, cho đến nay tôi vẫn không có bệnh tật gì.
— Cố GS.NGND Nguyễn Lân
Sự quân bình giữa nếp sống thanh đạm, rèn luyện thân thể đều đặn và niềm vui lao động trí óc đã trở thành điểm tựa vững chắc giúp ông duy trì nhịp làm việc bền bỉ ngay cả khi tuổi đã cao. Mỗi ngày trôi qua trong căn phòng nhỏ ấy không ồn ào phô trương, mà lặng lẽ trôi theo nhịp của trang giấy, cây bút, những chồng tư liệu và sự chăm chút từng câu chữ.
Hoàn tất bộ từ điển ở tuổi 95 và sự cầu thị của người cầm bút
Một trong những dấu ấn đặc biệt nhất trong đời viết của Giáo sư Nguyễn Lân là quá trình ông dồn tâm sức hoàn thành cuốn Từ điển từ và ngữ Việt Nam. Sau nhiều năm âm thầm chuẩn bị và tích lũy ngữ liệu, ông bắt đầu đặt bút viết khi đã ở tuổi 90 và hoàn thành công trình dày hơn 2.100 trang khi bước sang tuổi 95. Ở độ tuổi xưa nay hiếm, việc kiên trì hoàn tất một tác phẩm tra cứu đồ sộ như vậy là minh chứng rõ nét cho ý chí học tập và làm việc không mệt mỏi.
Khi cuốn từ điển ra mắt và nhận được nhiều sự quan tâm cũng như các ý kiến trao đổi, góp ý từ giới chuyên môn và bạn đọc, Giáo sư Nguyễn Lân giữ thái độ thẳng thắn và khiêm nhường. Ông không xem tác phẩm của mình là tuyệt đối hoàn hảo, mà luôn ý thức rõ khối lượng công việc khổng lồ cùng những giới hạn của tuổi cao sức yếu.
Tôi đã 95 tuổi, một mình soạn quyển từ điển dày 2111 trang ấy. Tất nhiên không thể hoàn hảo được nên trong bài Đôi lời tâm sự thay lời tựa tôi có ghi: Vì tuổi cao có thể có những sai sót, dám mong các độc giả dùng sách này vui lòng chỉ bảo cho.
— Cố GS.NGND Nguyễn Lân viết thư gửi Tạp chí Văn (số 8-2000)
Thái độ cầu thị ấy thể hiện phẩm chất của một người làm khoa học nghiêm túc, luôn trân trọng ý kiến đóng góp từ cộng đồng và độc giả. Qua năm tháng, các cuốn sách và bộ từ điển của ông vừa được nhiều thế hệ bạn đọc tìm đọc, tra cứu, vừa trở thành đề tài được giới ngôn ngữ học phân tích, trao đổi chuyên môn, qua đó góp phần làm phong phú thêm đời sống học thuật xoay quanh tiếng Việt.
Trong giới nghiên cứu và biên soạn từ điển, việc một cá nhân tự mình thực hiện một khối lượng mục từ lớn luôn đặt ra nhiều thách thức về phương pháp luận, cách định nghĩa và chuẩn hóa ngữ liệu. Chính vì vậy, cách Giáo sư Nguyễn Lân mở lời mong độc giả chỉ bảo thêm cho những sai sót có thể xảy ra ở tuổi cao không chỉ là sự khiêm nhường cá nhân, mà còn phản ánh tinh thần đối thoại cởi mở của một người viết sách suốt đời coi việc học hỏi và hoàn thiện là hành trình không có điểm dừng.
Giản dị đi qua những mùa tri ân
Ngày 7 tháng 8 năm 2003, giáo sư Nguyễn Lân qua đời ở tuổi 97, khép lại cuộc đời gần một thế kỉ gắn bó với nghề dạy học, nghiên cứu và biên soạn. Trước đó, vào năm 2001, ông được trao tặng Giải thưởng Nhà nước về khoa học và công nghệ cho các công trình về giáo dục học và từ điển tiếng Việt – sự ghi nhận chính thức của Nhà nước đối với những đóng góp bền bỉ của một nhà giáo dục, nhà biên soạn tâm huyết.

Điều đọng lại sau cuộc đời ấy không chỉ là số lượng đầu sách hay độ dày của các công trình tra cứu, mà còn là hình ảnh một người thầy sống thanh bạch, giữ vững niềm đam mê tri thức đến tận những năm cuối đời. Từ căn phòng nhỏ ở khu tập thể Kim Liên, từng trang bản thảo được viết tay cẩn thận đã lưu giữ một phần tâm huyết của ông dành cho tiếng Việt và cho những thế hệ người học, những người làm công tác nghiên cứu và giảng dạy mai sau.
Trong bài hồi tưởng đăng trên báo Dân trí (năm 2009), GS.TS.NGND Nguyễn Lân Dũng đã khắc họa những giá trị cốt lõi mà người cha để lại cho con cháu và những thế hệ sau: "Đó là tấm gương về lòng hiếu học và ý chí phấn đấu học tập suốt đời để không ngừng làm giàu kiến thức cho mình và dùng kiến thức ấy để cống hiến cho sự nghiệp trồng người. Đó là tấm lòng nhân ái, yêu đời, yêu người, vị tha, khoan dung dành cho những người sống quanh mình” - GS.TS.NGND Nguyễn Lân Dũng.
Khi mái đầu đã bạc trắng, giáo sư Nguyễn Lân vẫn lặng lẽ ngồi bên bàn viết, chắt chiu từng con chữ cho tiếng Việt. Hành trình ấy khép lại nhẹ nhàng, nhưng sự tận tụy, tinh thần tự học và nếp sống giản dị của ông vẫn tiếp tục được nhắc nhớ mỗi khi nói về người trí thức gắn bó trọn đời với chữ nghĩa và sự học.

