Sau ca học sinh tử vong vì não mô cầu: Chuyên gia giải đáp những mối lo lớn nhất của phụ huynh

Não mô cầu được xem là một trong những bệnh truyền nhiễm nguy hiểm nhất hiện nay bởi tốc độ diễn tiến “chớp nhoáng”. Từ những triệu chứng ban đầu dễ nhầm lẫn với cảm cúm thông thường, bệnh có thể nhanh chóng biến chứng thành nhiễm trùng huyết, suy đa cơ quan và dẫn đến tử vong chỉ trong vòng vài giờ. Đặc biệt, vụ việc một học sinh tử vong và hai học sinh khác phải nhập viện cấp cứu tại Trường THCS Hai Bà Trưng (xã Hiệp Phước, TP.HCM) vừa qua đã khiến nhiều bậc phụ huynh không khỏi hoang mang, lo lắng.

Vậy bệnh não mô cầu nguy hiểm đến mức nào? Vi khuẩn này lây lan ra sao trong môi trường học đường? Những ai cần uống kháng sinh dự phòng, thời điểm nào thuốc còn hiệu quả và vì sao dù đã uống thuốc dự phòng, trẻ vẫn bắt buộc phải tiêm vắc xin?

Phóng viên báo Một Thế Giới đã có cuộc trao đổi với BSCKII Dư Tuấn Quy, Trưởng Khoa Nhiễm - Thần kinh, Bệnh viện Nhi Đồng 1 (TP.HCM) để giải đáp những thắc mắc trên, đồng thời đưa ra những khuyến cáo quan trọng giúp phụ huynh chủ động bảo vệ con em mình mà không rơi vào tâm lí hoảng loạn.

2 dấu hiệu đặc trưng của viêm màng não do não mô cầu

- Thưa bác sĩ, ca tử vong vừa qua do não mô cầu nhóm B có diễn tiến quá nhanh. Dưới góc độ chuyên môn, bác sĩ đánh giá thế nào về độ nguy hiểm tột độ của căn bệnh này?

- BSCKII Dư Tuấn Quy: Căn bệnh viêm màng não do não mô cầu thực chất đã xuất hiện từ rất lâu trong y văn chứ không phải là bệnh lí mới nổi. Trong y khoa, bệnh do não mô cầu thường biểu hiện qua hai dạng lâm sàng phổ biến nhất là viêm màng não và nhiễm trùng huyết. Tuy nhiên, có một thể cực kì nguy hiểm nhưng lại rất hiếm gặp với tỉ lệ xuất hiện dưới 1%, đó chính là thể nhiễm trùng huyết tối cấp. Một khi bệnh nhân không may rơi vào thể tối cấp này, tỷ lệ tử vong là gần như tuyệt đối, hoặc nếu may mắn cứu sống được thì cũng phải chịu những di chứng vô cùng nặng nề như hoại tử các chi dẫn đến bắt buộc phải đoạn chi. Diễn tiến của thể tối cấp diễn ra nhanh tới mức người bệnh chỉ vừa sốt, đau đầu, nôn ói dai dẳng rồi xuất hiện tử ban, sau đó rơi vào suy đa cơ quan và tử vong chỉ trong vòng vài giờ đồng hồ. Tốc độ lan rộng của các mảng tử ban hoại tử trên cơ thể diễn ra nhanh theo từng phút, giống như nước lũ dâng lên tràn bờ khiến cả thầy thuốc lẫn gia đình không thể nào đỡ kịp. Nếu chẳng may bị viêm màng não do não mô cầu thể nhiễm trùng huyết tối cấp thì gần như “trời kêu ai nấy dạ”.

- Đối với lứa tuổi học sinh THCS, triệu chứng ban đầu thường rất dễ bị nhầm lẫn. Phụ huynh làm cách nào để nhận biết và phân biệt sớm viêm màng não mô cầu với các bệnh cảm sốt thông thường?

- BSCKII Dư Tuấn Quy: Điều nguy hiểm là ở giai đoạn đầu, bệnh rất dễ bị bỏ qua vì các dấu hiệu ban đầu hoàn toàn giống với tình trạng cảm cúm hay viêm họng thông thường như sốt, đau đầu, ho, chảy mũi, nôn ói. Ở các em học sinh lứa tuổi vị thành niên, khả năng chịu đựng của cơ thể rất tốt nên các em thường cố gắng chịu đựng, kết hợp với việc phụ huynh cho uống thuốc hạ sốt paracetamol khiến triệu chứng tạm thời dịu xuống, tạo ra sự chủ quan. Tuy nhiên, phụ huynh cần đặc biệt chú ý đến hai điểm then chốt khác biệt hoàn toàn. Thứ nhất là tính chất của cơn sốt: sốt do não mô cầu cực kì dữ dội, kèm theo cảm giác đau nhức cơ thể khủng tẻ, trẻ lớn thường mô tả là đau buốt từ trong xương thịt ra hoặc đau đầu dữ dội như búa bổ, còn trẻ nhỏ sẽ quấy khóc liên tục và bỏ bú. Thứ hai và là dấu hiệu sinh tử: sốt đi kèm với sự xuất hiện của tử ban (tức ban xuất huyết). Khi trẻ vừa sốt trong ngày đầu tiên mà đã phát ban bất thường trên da thì phụ huynh tuyệt đối không được nghĩ đó là dị ứng hay phát ban thông thường, mà bắt buộc phải đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay lập tức.

“

Đặc tính sinh học của vi khuẩn não mô cầu là cực kì nhạy cảm với các loại kháng sinh dự phòng chuyên biệt. Chỉ cần người tiếp xúc uống đúng và đủ liều kháng sinh dự phòng theo chỉ định y tế, vi khuẩn trong cơ thể sẽ bị tiêu diệt ngay lập tức. Hiệu quả ngăn chặn bệnh phát triển của việc uốngkháng sinh dự phòng đạt gần như tối đa 100%, trừ trường hợp người đó cố tìnhkhông uống hoặc sử dụng không đúng thuốc.

BSCKII Dư Tuấn Quy

Những học sinh tiếp xúc gần với ca bệnh được uống kháng sinh dự phòng sẽ ngăn chặn được bệnh

- Hiện tượng một học sinh ngồi gần ca tử vong cũng xuất hiện dấu hiệu nghi ngờ khiến nhiều người lo lắng về đường lây hô hấp. Tốc độ lây truyền của vi khuẩn não mô cầu trong môi trường học đường thực sự ra sao?

- BSCKII Dư Tuấn Quy: Vi khuẩn não mô cầu lây truyền qua đường hô hấp thông qua các giọt bắn khi tiếp xúc gần, nhưng mức độ lây lan và phát bệnh ở mỗi cá thể phụ thuộc rất lớn vào sức đề kháng và cơ địa miễn dịch riêng biệt. Chẳng hạn như trong chùm ca bệnh này, có trường hợp học sinh ngồi ngay sát cạnh ca tử vong nhưng khi lấy mẫu phết họng xét nghiệm lại cho kết quả âm tính hoàn toàn với vi khuẩn, bởi em này đã được tiêm ngừa và có hệ miễn dịch tốt. Ngược lại, có trường hợp học sinh học ở lớp khác, chỉ giao tiếp chơi chung chứ không ngồi cùng bàn, nhưng do cơ địa miễn dịch yếu hơn nên lại bị nhiễm bệnh. Điều đó cho thấy không phải cứ tiếp xúc gần là chắc chắn sẽ phát bệnh nặng, và các trường hợp nghi ngờ khi được đưa vào bệnh viện kiểm tra kịp thời đều sẽ được làm xét nghiệm tầm soát chuẩn xác để khoanh vùng xử lí.

- Trước nguy cơ lây nhiễm trong trường học, việc cấp phát kháng sinh dự phòng cho toàn thể học sinh và giáo viên tiếp xúc gần mang lại hiệu quả phòng ngừa đến mức nào?

- BSCKII Dư Tuấn Quy: Đặc tính sinh học của vi khuẩn não mô cầu là cực kì nhạy cảm với các loại kháng sinh dự phòng chuyên biệt. Chỉ cần người tiếp xúc uống đúng và đủ liều kháng sinh dự phòng theo chỉ định y tế, vi khuẩn trong cơ thể sẽ bị tiêu diệt ngay lập tức. Hiệu quả ngăn chặn bệnh phát triển của việc uống kháng sinh dự phòng đạt gần như tối đa 100%, trừ trường hợp người đó cố tình không uống hoặc sử dụng không đúng thuốc. Chính vì vậy, đối với hơn 1.000 học sinh cùng toàn bộ cán bộ, giáo viên của Trường THCS Hai Bà Trưng, ngành y tế đã tổ chức uống kháng sinh dự phòng đầy đủ. Khi đã được uống thuốc dự phòng đúng quy định thì không nhất thiết phải tiến hành cách li y tế diện rộng hay phong tỏa trường học, các hoạt động học tập hoàn toàn có thể diễn ra bình thường dưới sự theo dõi sức khỏe sát sao.

- Khi một người đã lỡ tiếp xúc vài ngày và có thể đang trong thời gian ủ bệnh, việc uống kháng sinh dự phòng lúc này có còn tác dụng bảo vệ hay không?

- BSCKII Dư Tuấn Quy: Thời gian ủ bệnh của vi khuẩn não mô cầu có thể kéo dài lên tới 10 ngày tùy thuộc vào cơ địa từng người. Tuy nhiên, nguyên tắc y khoa hàng đầu là ngay khi phát hiện có yếu tố tiếp xúc với nguồn lây, việc uống kháng sinh dự phòng phải được thực hiện càng sớm càng tốt, tối ưu nhất là trong vòng 72 giờ đầu tiên. Dù vi khuẩn đang trong giai đoạn ủ bệnh hay mới xâm nhập, chỉ cần thuốc kháng sinh đi vào cơ thể và phát huy tác dụng thì sẽ lập tức khống chế và tiêu diệt vi khuẩn, ngăn không cho bệnh bùng phát thành các thể nguy hiểm. Do đó, người dân hoàn toàn không nên hoảng loạn về thời gian ủ bệnh mà chỉ cần tuân thủ tuyệt đối hướng dẫn uống thuốc từ ngành y tế.

“

Khuyến cáo tối ưu nhất dành cho các bậc phụ huynh là nên cho con đi tiêm ngừa càng sớm càng tốt ngay khi trẻ đạt độ tuổi phù hợp theo lịch tiêm chủng khuyến cáo của từng loại vắc xin. Việc chủ động phòng bệnh từ sớm khi trẻ còn khỏe mạnh sẽ giúp cơ thể tự tạo lập hàng rào miễn dịch vững chắc trước khi vô tình tiếp xúc với các mầm bệnh nguy hiểm ngoài môi trường học đường hay cộng đồng.

BSCKII Dư Tuấn Quy

Mọi trẻ em sinh ra đều có quyền không mắc các bệnh có thể phòng ngừa bằng vắc xin

- Sau khi hoàn thành đợt uống kháng sinh dự phòng, học sinh và những người tiếp xúc có cần phải tiếp tục tiêm vắc xin phòng bệnh nữa hay không, thưa bác sĩ?

- BSCKII Dư Tuấn Quy: Uống kháng sinh dự phòng chỉ là biện pháp khẩn cấp mang tính thời điểm nhằm dập tắt nguy cơ lây nhiễm ngay lập tức trong đợt dịch đó. Thuốc kháng sinh không tạo ra đáp ứng miễn dịch lâu dài cho cơ thể. Điều này có nghĩa là nếu sau này cá thể đó tiếp tục tiếp xúc với một nguồn lây não mô cầu mới, họ vẫn có nguy cơ bị nhiễm bệnh trở lại và lại phải uống kháng sinh dự phòng. Do đó, sau khi kết thúc giai đoạn theo dõi y tế khẩn cấp và cơ thể hoàn toàn khỏe mạnh, tất cả mọi người vẫn bắt buộc phải đi tiêm vắc xin phòng bệnh não mô cầu. Việc tiêm vắc xin mới là giải pháp tạo lá chắn miễn dịch bền vững nhất để bảo vệ bản thân và tạo miễn dịch cộng đồng.

- Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) luôn nhấn mạnh quyền được bảo vệ của trẻ em bằng vắc xin. Bác sĩ đánh giá thế nào về vai trò của vắc xin não mô cầu trong bối cảnh hiện nay?

- BSCKII Dư Tuấn Quy: Tôi rất tâm đắc với thông điệp của Tổ chức Y tế Thế giới: "Mọi trẻ em sinh ra đều có quyền không bị mắc các bệnh đã có thể phòng ngừa bằng vắc xin". Y học đã mất hàng trăm năm nghiên cứu để tạo ra vắc xin phòng ngừa các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm, trong đó có não mô cầu, vậy thì không có lí do gì phụ huynh lại tước đi quyền được bảo vệ chính đáng đó của con em mình. Hiện nay, vi khuẩn não mô cầu có nhiều tuýp khác nhau như A, B, C, W, X và Y. Mặc dù tại Việt Nam tuýp B đang chiếm tỉ lệ ưu thế lớn trong các ca bệnh lâm sàng, nhưng các tuýp khác vẫn xuất hiện rải rác. Do đó, phụ huynh không nên chỉ tiêm đơn độc một tuýp mà cần cho trẻ tiêm đầy đủ các loại vắc xin phòng ngừa tất cả các tuýp theo tư vấn chuyên môn. Khi cả cộng đồng đều được tiêm chủng đầy đủ, vi khuẩn sẽ không còn cơ hội lây lan và tích tụ thành ổ dịch.

- Lịch tiêm chủng vắc xin phòng não mô cầu hiện nay được quy định như thế nào để đạt được hiệu quả bảo vệ tối ưu nhất cho trẻ?

- BSCKII Dư Tuấn Quy: Các loại vắc xin thế hệ mới hiện nay đã được cấp phép sử dụng cho trẻ từ rất sớm, bắt đầu ngay từ khi trẻ đủ 2 tháng tuổi cho đến người trưởng thành 50 tuổi. Khuyến cáo tối ưu nhất dành cho các bậc phụ huynh là nên cho con đi tiêm ngừa càng sớm càng tốt ngay khi trẻ đạt độ tuổi phù hợp theo lịch tiêm chủng khuyến cáo của từng loại vắc xin. Việc chủ động phòng bệnh từ sớm khi trẻ còn khỏe mạnh sẽ giúp cơ thể tự tạo lập hàng rào miễn dịch vững chắc trước khi vô tình tiếp xúc với các mầm bệnh nguy hiểm ngoài môi trường học đường hay cộng đồng.

- Qua vụ việc bùng phát ổ dịch tại Trường THCS Hai Bà Trưng, bác sĩ có lời khuyên nào gửi đến phụ huynh cũng như toàn thể cộng đồng?

- BSCKII Dư Tuấn Quy: Lời khuyên quan trọng nhất mà tôi muốn gửi tới cộng đồng bao gồm hai điểm chính.Thứ nhất, phụ huynh hãy nâng cao ý thức dự phòng bằng cách chủ động đưa con em đi tiêm vắc xin đầy đủ và đúng lịch, loại bỏ tư tưởng chủ quan đối với các bệnh truyền nhiễm đã có vắc xin phòng ngừa. Thứ hai, cần hết sức cảnh giác với các dấu hiệu lâm sàng sớm của bệnh: bất kì trường hợp nào, đặc biệt là trẻ em và học sinh, nếu có biểu hiện sốt cao đột ngột kèm theo đau nhức toàn thân dữ dội hoặc xuất hiện các nốt ban xuất huyết trên da ngay trong ngày đầu tiên, phải lập tức đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được khám và chẩn đoán kịp thời. Ngành y tế cùng chính quyền địa phương đã và đang triển khai các biện pháp khoanh vùng, xử lí ổ dịch một cách triệt để và bài bản, do đó người dân cần bình tĩnh, không hoảng loạn, không nghe theo các thông tin thất thiệt làm đẩy giá vắc xin hay dịch vụ y tế lên cao, mà hãy tuân thủ đúng các hướng dẫn chuyên môn để bảo vệ sức khỏe cho bản thân, gia đình và toàn xã hội.

- Xin trân trọng cảm ơn BSKII Dư Tuấn Quy về cuộc trao đổi rất giá trị này!

Một người tử vong do bệnh não mô cầu chỉ sau 2 ngày mắc

Hà Nội ghi nhận ca mắc não mô cầu đầu tiên của năm 2025

Tử thần 24 giờ: Não mô cầu có thể cướp mạng trẻ chỉ sau một cơn sốt

Số ca não mô cầu tăng 50%: Tuyệt chiêu ‘khoanh bút mực’ tại nhà giúp cứu sống trẻ

Não mô cầu nhóm B bùng phát tại TP.HCM: 1 học sinh tử vong, Sở Y tế họp khẩn