Số hóa quản trị chất lượng lúa gạo trong Đề án 1 triệu ha

Số hóa để quản trị chất lượng từ đồng ruộng

Sau hai năm thí điểm, Đề án Phát triển bền vững 1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) đến năm 2030 ( gọi tắt là Đề án 1 triệu ha) đang chuyển sang giai đoạn nhân rộng và 'thực chiến'. Riêng Cần Thơ dự kiến mở rộng đề án trên khoảng 170.000 ha tại 64 xã, phường. Quy mô lớn đặt ra yêu cầu quản trị mới: chất lượng không chỉ được kiểm soát bằng kinh nghiệm, mà phải được số hóa, đo lường và kiểm chứng.

Trong chuỗi sản xuất lúa gạo, dữ liệu trở thành thành phần quan trọng bên cạnh đất, nước, giống và phân bón. Khi hàng nghìn hộ cùng tham gia một vùng nguyên liệu, ghi nhận từng khâu canh tác thủ công khó bảo đảm thống nhất. Công cụ số giúp cơ quan quản lí, hợp tác xã và doanh nghiệp nhìn thấy quá trình sản xuất theo cùng một chuẩn chung, đồng thời phát hiện điểm chưa đáp ứng để điều chỉnh.

Nhu cầu này càng rõ khi thị trường xuất khẩu quan tâm sản phẩm xanh, phát thải thấp. Công ty Cổ phần Nông nghiệp Công nghệ cao Trung An đã xuất khẩu hơn 70 nghìn tấn gạo mang nhãn hiệu chất lượng cao. Trong đó, lượng gạo đạt chứng nhận “Gạo Việt Xanh phát thải thấp” năm 2025 đạt 2.841 tấn, phân phối đến Nhật Bản, Malaysia, Australia, UAE và Singapore. Kết quả cho thấy chứng nhận và dữ liệu về phương thức sản xuất có thể trở thành một phần của giá trị thương mại.

Ông Lê Thanh Tùng, Chủ tịch Ngành hàng lúa gạo Việt Nam, cho rằng: "VIETRISA phối hợp với IRRI phát triển ViRicert trong bối cảnh thực hiện đề án triệu ha. Hệ thống vận hành trên nền tảng số, đánh giá mức độ tuân thủ quy trình kĩ thuật của Đề án 1 triệu ha. Thay vì chỉ ghi nhận sản lượng cuối cùng, ViRiCert theo dõi các thực hành quan trọng ngay trên đồng ruộng, tạo cơ sở để quản trị chất lượng từ đầu vào đến đầu ra".

Điểm số không chỉ để xếp loại mà còn tạo động lực thay đổi tập quán canh tác. Các giải pháp như san phẳng bằng laser, sử dụng máy bơm năng lượng mặt trời, cảm biến mực nước tại ruộng, không dùng thuốc diệt cỏ hay tận dụng rơm rạ theo hướng kinh tế tuần hoàn đều có thể được ghi nhận bằng điểm cộng. Cách tiếp cận này giúp người sản xuất biết mình đang ở đâu và cần cải thiện điều gì.

Chuẩn hóa thực hành, giảm phát thải

ViRiCert xây dựng hệ thống đánh giá trên 10 khâu thực hành then chốt gồm quản lí nước trước vụ và giữa vụ, độ nghiêng thửa ruộng và san phẳng, làm đất, sử dụng giống, bón phân, quản lí dịch hại, thu hoạch và xử lí rơm rạ. Mỗi khâu được đánh giá từ 0 đến 3 điểm tùy mức độ đáp ứng yêu cầu và áp dụng công nghệ xanh, phát thải thấp.

Hệ thống xác lập ngưỡng bắt buộc để được công nhận. Muốn đạt Mức 2, tức mức đảm bảo tuân thủ quy trình ‘Gạo Việt Xanh phát thải thấp’, cơ sở sản xuất phải đạt chỉ số P từ 75% trở lên, rút nước giữa vụ ít nhất 2 lần, mỗi lần từ 3 ngày trở lên và tuyệt đối không đốt rơm rạ trên đồng. Đây là những thực hành có tác động trực tiếp đến giảm phát thải khí nhà kính, với mức giảm ước tính từ 3-6 tấn CO2 tương đương mỗi ha.

Ở cấp tổ chức, một hợp tác xã đạt Mức 2 khi có từ 75% tổng diện tích trở lên do các thành viên đạt Mức 2 canh tác. Tại Hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp thanh niên Phú Hòa trong vụ Đông - Xuân 2026, 95,24% diện tích đạt Mức 2 và chỉ 4,76% đạt Mức 1.

Bên cạnh ViRiCert, Rice Crop Manager, hay RCM, bổ sung dữ liệu về dinh dưỡng. Công cụ đưa ra khuyến nghị bón phân theo từng thửa ruộng dựa trên giống lúa, loại đất, mùa vụ và tình trạng rơm rạ. Theo IRRI, kết hợp RCM với công nghệ sạ hàng và vùi phân có thể giảm tới 30% lượng phân đạm, tăng 5% năng suất và 10% lợi nhuận.

Từ dữ liệu đồng ruộng đến thương hiệu xuất khẩu

Để hệ thống số đi vào thực tế, Cần Thơ đang xây dựng lực lượng chuyển giao công nghệ đến cơ sở. Từ ngày 9 tháng 9 năm 2026, Sở Nông nghiệp và Môi trường TP. Cần Thơ phối hợp với IRRI và VIETRISA tổ chức lớp tập huấn giảng viên nguồn về quản lí dinh dưỡng chính xác và đánh giá tuân thủ quy trình. Khoảng 120 đại biểu là cán bộ phụ trách 64 xã, phường và đại diện hợp tác xã tham gia. Sau khóa học, lực lượng này sẽ hướng dẫn lại cho nông dân.

Bà Đinh Thị Kim Dung, Chánh văn phòng IRRI Việt Nam cho biết: “Quá trình triển khai thông qua mạng lưới Hội Liên hiệp Phụ nữ và các hợp tác xã, nhằm tiếp cận phụ nữ và các nhóm dễ bị tổn thương. Chuyển đổi số trong nông nghiệp không chỉ là phần mềm mà còn là năng lực sử dụng dữ liệu”.

Quy trình quản lí chất lượng được vận hành từ tự đánh giá của nông dân, hợp tác xã đến đánh giá độc lập do Hiệp hội chỉ định thông qua điều tra và công nghệ viễn thám. Kết quả là tiền đề xem xét cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng nhãn hiệu “Gạo Việt Xanh phát thải thấp”, tài sản tập thể thuộc sở hữu của VIETRISA.

Theo Quy chế quản lí và sử dụng nhãn hiệu tập thể, tổ chức, cá nhân muốn được cấp quyền sử dụng phải đáp ứng ba điều kiện: là thành viên của Hiệp hội; sản xuất tại khu vực địa lí được công nhận gồm An Giang, Đồng Tháp, Tây Ninh, Vĩnh Long, Cà Mau và Cần Thơ; canh tác đúng quy trình kĩ thuật hướng dẫn. Giấy chứng nhận có giá trị 6 tháng đối với sản lượng dưới 5.000 tấn và 1 năm đối với sản lượng từ 5.000 tấn trở lên.

Khi dữ liệu ViRiCert được tích hợp vào quản lí vùng nguyên liệu, hệ thống hỗ trợ truy xuất nguồn gốc. Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật TP. Cần Thơ định hướng cấp mã số vùng trồng dựa trên dữ liệu từ ViRiCert, gắn đánh giá tuân thủ với quản lí sản xuất. Dữ liệu giúp xác định tồn tại và theo dõi giải pháp khắc phục.

Năm 2025, diện tích được chứng nhận nhãn hiệu 'Gạo Việt xanh' đạt 18.048 ha, sản lượng gạo 71.420 tấn, với 8 doanh nghiệp tham gia. Trung An dẫn đầu với 6.338 ha, tương đương 25.919 tấn gạo. Khi quy trình được chuẩn hóa, phát thải được kiểm soát, nguồn gốc được truy xuất và kết quả có thể kiểm chứng, hạt gạo Việt Nam có thêm cơ sở xây dựng niềm tin tại thị trường xuất khẩu. Với Đề án 1 triệu ha, công nghệ số đang kiến tạo hệ sinh thái lúa gạo xanh, minh bạch.