Sơn Tùng M-TP đứng trên chim Lạc: Khi sáng tạo nghệ thuật bị kết tội

Sơn Tùng M-TP trở lại với MV Come my way và lập tức tạo tranh luận. Ngoài âm nhạc, phát âm tiếng Anh hay sự góp mặt của rapper Tyga, chi tiết gây nhiều ý kiến nhất là hình ảnh nam ca sĩ đứng trên mô hình chim Lạc giữa không gian đô thị Los Angeles.

Phản ứng này không khó hiểu. Chim Lạc là biểu tượng gắn với trống đồng Đông Sơn, với ký ức nguồn cội và chiều sâu văn hóa Việt. Khi biểu tượng này bước vào một MV nhạc pop có màu sắc quốc tế, lại xuất hiện trong bối cảnh đô thị phương Tây, phản ứng trái chiều là điều khó tránh. Nhưng từ phản ứng đến kết tội là một khoảng cách cần thận trọng. Một hình ảnh trong nghệ thuật thị giác không nên bị “đọc” giản lược như một hành động đời thường. Đứng trên một mô hình biểu tượng không đồng nghĩa với việc chà đạp lên biểu tượng đó. Trong nhiều trường hợp, đây có thể là cách tạo hình để nói về sự nâng đỡ, đồng hành, khát vọng bay lên hoặc hành trình đưa bản sắc đi xa hơn.

Một biểu tượng, nhiều cách hiểu

Cần phân biệt chim Lạc như một biểu tượng văn hóa với mô hình chim Lạc xuất hiện trong MV Come my way. Chim Lạc gắn với trống đồng Đông Sơn, lịch sử mỹ thuật và ký ức nguồn cội của người Việt. Còn mô hình trong MV là một diễn giải nghệ thuật, được tái dựng bằng ngôn ngữ thị giác đương đại, chịu tác động của ánh sáng, nhịp dựng, bối cảnh trình diễn và thẩm mỹ nhạc pop.

Sự phân biệt này giúp cuộc tranh luận đi đúng trọng tâm. Nếu xem mô hình nghệ thuật là hiện thân tuyệt đối của biểu tượng gốc, mọi sự tạo hình đều dễ bị quy chiếu thành xúc phạm. Ngược lại, nếu coi đó chỉ là đạo cụ trang trí, người làm sáng tạo lại tự tách mình khỏi trách nhiệm với giá trị cộng đồng.

PGS-TS Bùi Hoài Sơn cho rằng cần phân biệt hành vi xúc phạm trong đời sống thực với ngôn ngữ ẩn dụ trong nghệ thuật đương đại. Theo ông, trong MV, hình tượng chim Lạc không xuất hiện như một hiện vật cụ thể bị giẫm đạp hay hạ thấp, mà được tái tạo như một biểu tượng thị giác, phương tiện nghệ thuật để diễn tả khát vọng vươn ra thế giới.

Không nên nhìn hình ảnh bằng một động tác vật lý

Một điểm dễ làm lệch tranh luận là việc công chúng chỉ tập trung vào tư thế “đứng trên”. Nếu tách khỏi tổng thể MV, hình ảnh này dễ gây phản ứng. Nhưng trong mạch hình ảnh của Come my way, chim Lạc không xuất hiện đơn độc. MV còn có nhiều chất liệu văn hóa khác như mặt nạ Xuân Phả, Tràng An, Bái Đính, lễ hội đua bò An Giang, họa tiết rồng thời Lý và các lớp hình ảnh gợi nhắc văn hóa Việt.

ThS Lê Sĩ Hoàng phân tích rằng trong lịch sử nghệ thuật và tín ngưỡng của nhiều nền văn minh, hình ảnh con người tương tác, đứng trên hoặc cưỡi linh vật là thủ pháp biểu tượng phổ biến. Cách tạo hình này thường biểu thị sự đồng hành với sức mạnh tinh thần và khát vọng hướng tới giá trị cao hơn.

Từ góc nhìn này, tranh luận nên tập trung vào chất lượng tạo hình, mức độ tinh tế và cách xử lý biểu tượng trong tổng thể MV. Đó là hướng phê bình chính đáng hơn so với việc chỉ nhìn vào tư thế đứng trên mô hình chim Lạc rồi kết luận xúc phạm.

Sơn Tùng M-TP đưa chất liệu Việt vào ngôn ngữ pop

Với Come my way, Sơn Tùng M-TP đưa nhiều hình ảnh văn hóa Việt vào một sản phẩm pop có không gian quốc tế. MV có Tyga, tiếng Anh, bối cảnh Los Angeles, nhưng vẫn xuất hiện chim Lạc, mặt nạ Xuân Phả, Tràng An và các lớp hình ảnh gợi nhắc mỹ thuật Việt. Trong bối cảnh nhiều sản phẩm giải trí Việt khi hướng ra quốc tế thường chọn công thức trung tính, lựa chọn này tạo dấu ấn riêng.

TS Nguyễn Việt, Giám đốc Trung tâm Tiền sử Đông Nam Á, cho rằng Sơn Tùng M-TP có quyền sử dụng biểu tượng truyền thống làm chất liệu sáng tạo. Theo ông, vấn đề chính không nằm ở việc đứng trên biểu tượng, mà ở thái độ và hành vi cụ thể. Nếu có hành vi giẫm đạp, giơ chân đạp hoặc nhảy múa quá mức trên lưng biểu tượng thì mới phản cảm. Sau khi xem MV, ông cho rằng không thấy yếu tố phản cảm.

Một số ý kiến cho rằng Come my way là nỗ lực đưa câu chuyện Việt vào ngôn ngữ toàn cầu. Ở góc nhìn mỹ thuật, ông Nguyễn Anh Minh, Giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, đánh giá việc Sơn Tùng - MTP đưa tác phẩm trong bộ sưu tập của bảo tàng vào MV là ý tưởng sáng tạo, góp phần lan tỏa giá trị nghệ thuật tới công chúng, nhất là người trẻ. MV sử dụng hình ảnh bốn tác phẩm gồm Nhớ một chiều Tây Bắc, Đất và Nước, Núi đỏ và ngựa trắng và Phố hàng Mắm”.

Những nhận định này không đồng nghĩa mọi chi tiết trong MV đều hoàn hảo. Nghệ sĩ càng có sức ảnh hưởng, trách nhiệm văn hóa càng lớn. Khi dùng biểu tượng có sức nặng lịch sử, ê kíp cần hiểu kỹ chất liệu và xử lý hình ảnh tinh tế hơn.

Nhưng đưa chất liệu Việt vào MV không phải công trạng để miễn trừ phê bình, càng không phải cái lỗi để kết án. Giữa hai cực đoan đó, nỗ lực tìm một ngôn ngữ toàn cầu cho bản sắc Việt cần được nhìn công bằng.

Bảo vệ biểu tượng không có nghĩa là "đóng băng" văn hóa

Biểu tượng văn hóa chỉ thật sự có đời sống khi được kế thừa trong những không gian mới. Nếu chim Lạc chỉ nằm trong sách giáo khoa, bảo tàng hoặc nghi lễ trang trọng, biểu tượng đó có thể an toàn, nhưng dễ xa công chúng trẻ.

Khi bước vào nhạc pop, phim ảnh, thời trang, game hoặc không gian số, chim Lạc sẽ gặp thẩm mỹ mới và cách tiếp nhận mới. Sự va chạm này có thể tạo tranh luận, nhưng cũng mở ra cơ hội để nhiều người tìm hiểu sâu hơn về biểu tượng này.

Công chúng có quyền góp ý khi nghệ sĩ sử dụng biểu tượng văn hóa. Một hình ảnh chưa hợp lý, một cách xử lý chưa tinh tế đều có thể được phân tích và phê bình. Nhưng góp ý khác với quy kết.

Nếu mọi thử nghiệm với chất liệu Việt đều dễ bị đặt vào thế nghi ngờ, nhiều ê kíp sẽ chọn cách an toàn hơn. Họ có thể làm sản phẩm hiện đại, đẹp mắt, dễ tiếp cận, nhưng tránh xa biểu tượng văn hóa để khỏi rắc rối. Khi đó, văn hóa bản địa lại đứng ngoài những sản phẩm đại chúng có sức lan tỏa.

Sau tranh luận, điều cần giữ lại không phải là sự sợ hãi của người sáng tạo, mà là năng lực tiếp nhận mới của công chúng. Di sản chỉ có thể sống tiếp khi được hiểu đúng, đối thoại sòng phẳng và bước vào những cấu trúc đương đại một cách có trách nhiệm.

Sơn Tùng M-TP và phép thử tiếng Anh sau 8,5 triệu view

Cảnh Sơn Tùng M-TP đứng trên chim Lạc vì sao gây tranh cãi?