Sống cùng nghệ thuật: Con đường dẫn tới hạnh phúc và sức khỏe bền lâu

Từ việc đọc sách, nghe nhạc đến tham gia các không gian văn hóa, sáng tạo giúp não bộ trẻ hơn, tâm trí bền bỉ hơn và con người đối diện tốt hơn với bất định của đời sống hiện đại.

Vì một lý do nào đó, chúng ta đều nhất trí rằng năm mới là thời điểm để làm mới bản thân. Vấn đề là với nhiều người, chúng ta đã thử qua hầu hết những phương pháp cải thiện sức khỏe quen thuộc: chạy bộ, yoga, thiền, các chế độ ăn kiêng mới nhất - ngay cả khi bản thân không thực sự yêu thích chúng, chỉ với mong muốn cải thiện thể chất và tinh thần. Nhưng đã bao giờ chúng ta dành sự quan tâm tương xứng cho sáng tạo và nghệ thuật chưa?

Từ thời đồ đá cũ, khi con người bắt đầu vẽ lên vách hang, tạc tượng, nhảy múa và ca hát, nghệ thuật đã gắn bó chặt chẽ với sức khỏe và khả năng chữa lành. Trong những trước tác y học sớm nhất của hầu hết các nền văn minh lớn trên thế giới, nghệ thuật đều xuất hiện như một phần của đời sống tinh thần và trị liệu. Điều tương đối mới - và đang phát triển nhanh chóng trong hai thập niên qua - là sự hình thành của một nền tảng bằng chứng khoa học ngày càng phong phú, cho phép xác định và đo lường cụ thể những lợi ích sức khỏe mà nghệ thuật mang lại.

Hiện nay, số lượng các thử nghiệm ngẫu nhiên về lợi ích tinh thần của nghệ thuật đã lên tới hàng trăm, cho thấy việc thường xuyên ca hát, khiêu vũ, đọc sách, làm thủ công và tham gia các hoạt động văn hóa giúp giảm các triệu chứng lo âu, trầm cảm và căng thẳng ở mọi lứa tuổi. Một số nghiên cứu cho thấy việc kết hợp các liệu pháp nghệ thuật sáng tạo (như âm nhạc trị liệu) với thuốc chống trầm cảm và tư vấn tâm lý có thể gần như nhân đôi mức cải thiện triệu chứng trầm cảm so với các phương pháp điều trị tiêu chuẩn.

Không chỉ mang tính điều trị, nghệ thuật còn có tác dụng phòng ngừa. Những người thường xuyên đi xem kịch, hòa nhạc, bảo tàng, triển lãm hay đến rạp chiếu phim giảm gần một nửa nguy cơ mắc trầm cảm. Điều này không đơn thuần vì họ giàu có hơn, khỏe mạnh hơn hay có lối sống tích cực hơn. Lợi ích ấy độc lập với điều kiện xã hội, lối sống và thậm chí cả yếu tố di truyền.

Nghệ thuật - “món ăn” của não bộ

Các nghiên cứu về khoa học thần kinh và thí nghiệm tâm lý cho thấy khi tham gia nghệ thuật, chúng ta kích hoạt chính những hệ thống khoái cảm và tưởng thưởng trong não bộ - giống như khi ăn uống, quan hệ tình dục hay sử dụng chất gây nghiện. Những hormone như dopamine được giải phóng, giúp cải thiện tâm trạng. Đồng thời, khiêu vũ, ca hát, làm thủ công và viết lách còn đáp ứng các nhu cầu tâm lý cốt lõi - nền tảng của sức khỏe tinh thần - như cảm giác tự chủ, kiểm soát và làm chủ kỹ năng. Quan trọng hơn, nghệ thuật giúp chúng ta điều tiết cảm xúc: làm dịu khi cần, tiếp thêm sinh lực khi cần, từ đó giúp giảm thiểu và đối phó với áp lực cuộc sống hiệu quả hơn.

Với não bộ, nghệ thuật là một bài tập cực kỳ hiệu quả, huy động nhiều vùng chức năng khác nhau liên quan đến cảm giác, trí nhớ, vận động, nhận diện quy luật và cảm xúc. Theo thời gian, tham gia nghệ thuật thường xuyên có thể tăng cường sự kết nối giữa các vùng não, thậm chí làm tăng thể tích chất xám. Trên hình ảnh não bộ, những nhạc công hay nghệ sĩ không chuyên thường có cấu trúc não “trẻ” hơn, đặc biệt ở những vùng dễ bị tổn thương do lão hóa.

Tăng “dự trữ nhận thức”, làm chậm sa sút trí tuệ

Tham gia nghệ thuật, thủ công, đọc sách, chơi nhạc cụ và đi xem các sự kiện văn hóa giúp xây dựng cái gọi là “dự trữ nhận thức” - khả năng chống chịu của não bộ trước suy giảm nhận thức. Ngay cả khi các dấu hiệu bệnh lý của sa sút trí tuệ bắt đầu xuất hiện, não bộ vẫn có thể bù trừ và duy trì chức năng lâu hơn.

Ngay cả khi đã tính đến các yếu tố lối sống và cá nhân, những người thường xuyên tham gia hoạt động văn hóa vẫn thể hiện khả năng làm bài kiểm tra nhận thức tốt hơn khi về già, tốc độ suy giảm chậm hơn, nguy cơ mắc chứng mất trí nhớ thấp hơn và thường được chẩn đoán ở độ tuổi muộn hơn so với những người không gắn bó với nghệ thuật.

Lợi ích toàn diện cho cơ thể

Không có hệ thống sinh lý nào trong cơ thể mà nghệ thuật không tác động đến. Khi hát, việc hít thở sâu giúp tăng cường cơ hô hấp, mang lại hiệu quả tương đương một buổi đi bộ nhanh. Khi nhảy múa, huyết áp và đường huyết có thể giảm và mức cải thiện này mạnh hơn so với các bài tập tương tự nhưng không có yếu tố sáng tạo.

Nghệ thuật còn cải thiện hoạt động miễn dịch, giảm viêm - yếu tố ảnh hưởng đến cả sức khỏe thể chất lẫn tinh thần. Một số nghiên cứu mới thậm chí cho thấy nghệ thuật có thể tác động đến biểu hiện gene, khiến “đồng hồ biểu sinh” - một mô hình học máy được thiết kế để dự đoán tuổi sinh học từ cấu trúc DNA - của những người tham gia nghệ thuật cho thấy họ trẻ hơn so với những người không tham gia.

Dù là giữ đôi tay khéo léo với móc len, giữ cơ thể dẻo dai qua nhảy múa hay duy trì sự vận động bằng việc đi xem biểu diễn, nghệ thuật giúp giảm nguy cơ đau mãn tính, suy giảm chức năng thể chất và tình trạng yếu nhược - ngay cả khi đã tính đến các thói quen vận động khác - qua đó kéo dài “tuổi thọ khỏe mạnh”.

“Nghệ thuật có thể cứu sống con người”

Cần nói rõ: nghệ thuật không phải là phương thuốc chữa bách bệnh. Trong lịch sử, nghệ thuật từng bị lạm dụng - từ việc sử dụng âm thanh lớn hay hình ảnh siêu thực để tra tấn tù nhân, đến việc phô trương quyền lực và sự giàu có. Nhưng không hề cường điệu khi nói rằng nghệ thuật có thể cứu sống con người. Không ít người từng chia sẻ rằng chính việc vẽ, đọc, nhảy múa hay diễn xuất đã trở thành chiếc phao giúp họ vượt qua những giai đoạn tưởng chừng không thể.

Nếu có một loại thuốc mới mang lại đầy đủ những lợi ích mà nghệ thuật đem đến, hẳn ai cũng muốn dùng. Thế nhưng, nhiều người vẫn xem nghệ thuật như một thứ xa xỉ, chứ không phải nhu cầu thiết yếu - dù đó có thể chính là điều chúng ta cần để cải thiện sức khỏe và hạnh phúc.

Dành bao nhiêu phút cho nghệ thuật mỗi ngày?

Hãy thành thật với bản thân: hôm qua bạn đã dành bao nhiêu phút để chủ động tham gia nghệ thuật? (Ở đây không tính việc bật nhạc rồi… để đó). Khi một khảo sát với người trưởng thành Mỹ đặt câu hỏi này, 95% trả lời là... 0 phút.

Nếu bạn cũng nằm trong số đó, đây là 5 gợi ý dựa trên bằng chứng khoa học để bắt đầu:

1. Hãy tìm nguồn cảm hứng sáng tạo cho bản thân

Dùng âm nhạc và sách để cải thiện tâm trạng. Hãy đổi tiếng chuông báo thức buổi sáng thành một bài hát yêu thích và thực sự lắng nghe trước khi rời giường. Trên đường đi làm, hãy đổi việc lướt mạng vô thức sang đọc tiểu thuyết. Sự giải phóng Dopamine không chỉ xuất hiện ở cao trào của bài hát hay câu chuyện, mà còn đến từ sự chờ đợi và căng thẳng trước khoảnh khắc đó. Đừng cảm thấy áp lực phải chọn một cuốn sách hay album mà bạn cảm thấy mình nên đọc hoặc nghe. Bạn có thể tối đa hóa niềm vui nhận được từ nghệ thuật bằng cách tìm ra điểm cân bằng giữa sự quen thuộc và sự phức tạp.

2. Hãy chọn một sở thích sáng tạo mới

Chỉ cần 30 - 60 phút mỗi tuần để tham gia các hoạt động nghệ thuật, trong khoảng sáu tuần, bạn đã có thể cảm nhận sự cải thiện về tinh thần. Nếu cảm thấy mất kiểm soát, hãy chọn vẽ, viết hay nặn đất sét. Nếu khao khát cảm giác làm chủ, hãy thử phát triển một kỹ năng mới. Đan móc hoặc học chơi đàn ukulele là lựa chọn tốt vào mùa đông, với sự hỗ trợ của các video hướng dẫn trên YouTube hoặc các lớp học cộng đồng. Đặt ra một mục tiêu phấn đấu (một buổi biểu diễn, một món quà tặng bạn bè) là một động lực tốt. Đừng sợ thất bại, nếu đồ gốm bị vỡ hoặc khăn quàng cổ bị tuột chỉ, luyện tập đối phó với chính thất bại là nuôi dưỡng khả năng phục hồi.

3. Đi xem triển lãm và thật sự nhìn

Dù bạn yêu thích tranh cổ điển, điêu khắc đương đại, các tác phẩm nghệ thuật sắp đặt nghe nhìn sống động, hay nghệ thuật đường phố, triển lãm là nơi khơi gợi cảm giác choáng ngợp tích cực. Nhưng đừng lướt qua. Trung bình, mỗi người chỉ dành 28 giây để nhìn vào tác phẩm nghệ thuật trong các triển lãm (và một phần lớn thời gian thường dành để chụp ảnh). Để có trải nghiệm sâu sắc, hãy dành vài phút cho mỗi tác phẩm - nhìn, suy nghĩ, cảm nhận rồi nhìn lại. Tốt hơn hết là nên tương tác một cách có ý nghĩa với chỉ một vài tác phẩm trưng bày, hơn là cố gắng tiếp thu mọi thứ.

4. Dùng nhịp điệu để nâng cấp tập luyện

Khi nghe nhạc và nhảy múa giúp đồng bộ chuyển động, nhịp thở và nhịp tim. Nhạc vui tươi, sôi động, tràn đầy năng lượng có thể giúp bạn chạy xa hơn, đạp nhanh hơn hoặc tập nhiều hơn 20% trong cùng khoảng thời gian. Nhạc còn làm giảm cảm giác mệt và đau - đúng nghĩa là một “chất tăng lực hợp pháp”. Nhịp 125-140 bpm là lựa chọn tốt cho tập luyện.

5. Nuôi dưỡng trí tưởng tượng

Người trưởng thành thường xem chơi đùa là phù phiếm và trẻ con. Đó là một sai lầm lớn. Khi bước vào thế giới tưởng tượng, chúng ta học cách nhìn cuộc sống từ nhiều góc độ, giúp não bộ xây dựng sự linh hoạt về tinh thần để đối phó với những thay đổi khó lường trong cuộc sống. Vì vậy, hãy phát huy trí tưởng tượng, cho dù đó là tổ chức một buổi tối diễn kịch trinh thám, hóa trang hay tìm một lễ hội hoặc hội chợ để ghi vào nhật ký.