Tái sử dụng nước thải công nghiệp thúc đẩy kinh tế tuần hoàn ĐBSCL

Xoay quanh câu chuyện xử lí và tái sử dụng nước thải khu công nghiệp trong bối cảnh biến đổi khí hậu, TS. Trần Thị Ngọc Bích, Giám đốc Trung tâm Nước STARS - Đại học Trà Vinh (ĐHTV) đã có cuộc trao đổi với PV Tạp chí Một Thế Giới.

- Thưa TS., vì sao tái sử dụng nước thải công nghiệp trở thành hướng đi cần quan tâm trước thách thức tài nguyên nước ở ĐBSCL?

- TS. Trần Thị Ngọc Bích: ĐBSCL là vùng sông nước nhưng đang đối mặt với một nghịch lí: thiếu nước ngọt ngay giữa mạng lưới sông, kênh rạch chằng chịt. Biến đổi khí hậu làm thời tiết cực đoan hơn, nắng nóng kéo dài, mưa mùa khô suy giảm, nhiều kênh rạch khô cạn; dòng chảy từ thượng nguồn Mekong suy yếu và thiếu ổn định khiến mặn xâm nhập sâu vào nội đồng.

Trong khi đó, nước thải công nghiệp sau xử lí đạt quy chuẩn phần lớn vẫn được xả bỏ ra môi trường. Theo ước tính của chúng tôi, một khu công nghiệp quy mô trung bình xả khoảng 5.000m³ nước đã xử lí mỗi ngày. Với nhu cầu tưới phun hoặc tưới nhỏ giọt bình quân khoảng 40m³/ha/ngày, lượng nước này đủ đáp ứng cho khoảng 125 ha cây ăn trái.

Vì vậy, nước sau xử lí cần được nhìn nhận là một nguồn tài nguyên thứ cấp, đúng tinh thần của Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 và Luật Tài nguyên nước năm 2023. Tuy nhiên, tái sử dụng không có nghĩa là đưa nước thải chưa bảo đảm chất lượng vào sản xuất. Nước phải được xử lí, kiểm soát chất lượng, đáp ứng quy chuẩn và yêu cầu của từng mục đích sử dụng. Làm đúng quy trình, giải pháp này vừa giảm khai thác nước mới, giảm xả thải, vừa bổ sung nguồn nước dự phòng cho mùa hạn mặn.

- Trung tâm Nước STARS - ĐHTV đang triển khai hoạt động gì để đánh giá khả năng tái sử dụng nước thải tại các khu công nghiệp?

- TS. Trần Thị Ngọc Bích: Trung tâm Nước STARS - ĐHTV đang khảo sát tại các khu công nghiệp và làm việc với cơ quan quản lí địa phương trong khuôn khổ Chương trình thí điểm tái sử dụng nước thải và thúc đẩy chuyển đổi sang nền kinh tế tuần hoàn tại ĐBSCL (ACE-Biz - MRD Water Next Phase). ĐHTV chủ trì thực hiện, phối hợp với UNDP tại Việt Nam, Đại sứ quán Vương quốc Hà Lan và Đại học Khoa học Ứng dụng Saxion (Hà Lan). Chương trình tham chiếu Hướng dẫn kĩ thuật về tái sử dụng nước thải công nghiệp do UNDP công bố tháng 7/2026 từ kết quả thí điểm tại Khu công nghiệp DEEP C (Hải Phòng), để điều chỉnh cho phù hợp với điều kiện của ĐBSCL.

Giai đoạn tiền khảo sát tập trung thu thập thông tin về nguồn cấp nước, hệ thống xử lí nước thải tập trung, công suất thiết kế và công suất vận hành thực tế, chất lượng nước sau xử lí, cũng như nhu cầu và khả năng tái sử dụng của khu công nghiệp, doanh nghiệp thứ cấp và vùng sản xuất nông nghiệp lân cận. Phạm vi khảo sát hướng đến các tỉnh Tây Ninh, Đồng Tháp và Vĩnh Long, với sự tham gia của ban quản lí khu công nghiệp, đơn vị đầu tư, vận hành hạ tầng và doanh nghiệp.

Chúng tôi cũng rà soát việc áp dụng các quy định mới. QCVN 40:2025/BTNMT về nước thải công nghiệp có hiệu lực từ ngày 1/9/2025 với yêu cầu chặt chẽ hơn, các cơ sở đang hoạt động có lộ trình chuyển đổi đến hết năm 2031. Nghị định số 05/2025/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung Nghị định số 08/2022/NĐ-CP đã bổ sung yêu cầu bảo vệ môi trường khi chuyển giao nước thải để tái sử dụng, như phải vận chuyển bằng đường ống hoặc phương tiện phù hợp, có đồng hồ đo lưu lượng và không chuyển giao tiếp cho bên thứ ba.

Song song, Trung tâm trao đổi với cơ quan quản lí về giấy phép môi trường, quy hoạch, hạ tầng cấp - thoát nước, phát triển khu công nghiệp sinh thái, chuyển giao công nghệ và nguồn lực tài chính, nhằm kết nối nghiên cứu với thực tiễn quản lí.

- Chương trình xem xét công nghệ nào và làm thế nào bảo đảm nước sau xử lí phù hợp mục đích tái sử dụng?

- TS. Trần Thị Ngọc Bích: Chúng tôi theo nguyên tắc “Fit-for-purpose”, tức xử lí nước đạt chất lượng phù hợp với mục đích sử dụng. Phải xác định nước dùng vào việc gì, yêu cầu chất lượng ra sao, rồi mới chọn công nghệ và quy trình kiểm soát. Không có một phương án chung cho mọi nguồn nước và mọi nhu cầu.

Mô hình chúng tôi đề xuất gồm ba bước: thu gom nước thải bằng hệ thống đường ống về trạm xử lí tập trung; xử lí nâng cao để nước đáp ứng quy chuẩn và yêu cầu của nơi sử dụng; sau đó tái sử dụng để tưới cây xanh, rửa đường, làm mát máy móc trong khu công nghiệp, hoặc cấp cho vùng sản xuất nông nghiệp lân cận bị ảnh hưởng bởi xâm nhập mặn. Về công nghệ, hệ thống lọc màng Nanofiltration (NF) di động là giải pháp đang được cân nhắc nghiên cứu, vì có khả năng loại bỏ phần lớn chất hữu cơ, độ màu, kim loại và một phần muối hòa tan, đồng thời linh hoạt di chuyển giữa các điểm thử nghiệm.

Điểm cần lưu ý là hiện nay Việt Nam chưa có quy chuẩn riêng cho nước tái sử dụng theo từng mục đích. QCVN 40:2025/BTNMT quy định giới hạn khi xả nước thải ra nguồn tiếp nhận, còn QCVN 08:2023/BTNMT là quy chuẩn chất lượng nước mặt, có thể dùng làm căn cứ tham chiếu khi đánh giá nước cho tưới tiêu. Vì vậy, chương trình đối chiếu thêm các hướng dẫn quốc tế và tài liệu kĩ thuật trong nước, đặc biệt chú ý các chỉ tiêu độ mặn, kim loại nặng, vi sinh vật để bảo vệ cây trồng, đất và sức khỏe người dân.

Giai đoạn tiếp theo dự kiến triển khai thí điểm, theo dõi chất lượng nước, hiệu quả vận hành và chi phí; đánh giá độ ổn định, khả năng đáp ứng nhu cầu và những điều chỉnh cần thiết. Nước sau xử lí còn chứa một lượng dinh dưỡng nhất định, nếu được kiểm soát tốt có thể giúp nông dân giảm một phần chi phí phân bón, nhưng điều này cũng phải được chứng minh bằng số liệu. Kết quả thí điểm là căn cứ để xem xét nhân rộng tại các khu công nghiệp phù hợp. Chưa có dữ liệu vận hành thì chưa thể khẳng định hiệu quả.

- Đâu là điểm nghẽn cần tháo gỡ để chương trình triển khai hiệu quả và có thể nhân rộng tại ĐBSCL?

- TS. Trần Thị Ngọc Bích: Điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là khoảng trống giữa chủ trương và hướng dẫn thực thi. Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 và Luật Tài nguyên nước năm 2023 đều khuyến khích tuần hoàn, tái sử dụng nước; Luật Tài nguyên nước còn quy định tổ chức, cá nhân đầu tư sử dụng nước tuần hoàn, tái sử dụng nước được hưởng ưu đãi. Nghị định số 05/2025/NĐ-CP cũng giao các bộ, ngành ban hành tiêu chuẩn, quy chuẩn, hướng dẫn kĩ thuật cho việc tuần hoàn, tái sử dụng nước thải thuộc lĩnh vực quản lí.

Về chính sách và tài chính, Quyết định số 222/QĐ-TTg ngày 23/1/2025 ban hành Kế hoạch hành động quốc gia thực hiện kinh tế tuần hoàn đến năm 2035 đã tạo hành lang định hướng. Nghị quyết số 198/2025/QH15 của Quốc hội quy định hỗ trợ lãi suất 2%/năm cho doanh nghiệp tư nhân vay vốn thực hiện dự án xanh, tuần hoàn và áp dụng khung tiêu chuẩn ESG; cùng với tiêu chí xác nhận dự án thuộc danh mục phân loại xanh theo Quyết định số 21/2025/QĐ-TTg, đây là cơ hội để các dự án xử lí, tái sử dụng nước tiếp cận vốn ưu đãi.

Ở cấp địa phương, nhiều tỉnh ĐBSCL đã đưa kinh tế tuần hoàn vào định hướng phát triển. Chẳng hạn, Vĩnh Long gắn kinh tế biển, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và kinh tế số với tăng trưởng trong nhiệm kì 2025-2030; tỉnh hướng đến quản lí, tái sử dụng nước thải theo chu trình khép kín, thu gom 100% nước thải công nghiệp và đô thị, thúc đẩy cộng sinh công nghiệp vào năm 2030. Đây là điều kiện thuận lợi để thí điểm các mô hình tái sử dụng nước.

Để tháo gỡ, cần sự phối hợp đồng bộ của nhiều bên. Nhà nước sớm ban hành quy chuẩn nước tái sử dụng theo mục đích, giám sát chặt chẽ chất lượng, đơn giản hóa thủ tục hành chính và có ưu đãi thuế cho hạ tầng xanh. Chính quyền địa phương giữ vai trò điều phối, kết nối khu công nghiệp với nông dân, hợp tác xã và đưa mạng lưới cấp nước tái sử dụng vào quy hoạch khu công nghiệp ngay từ đầu. Doanh nghiệp chia sẻ dữ liệu về nguồn nước, chất lượng sau xử lí, nhu cầu và hạ tầng; đơn vị nghiên cứu đánh giá công nghệ, rủi ro; đối tác quốc tế hỗ trợ kĩ thuật và kinh nghiệm. Các cơ sở quy mô lớn cần được quan trắc tự động, liên tục để kiểm soát chất lượng nước, bảo vệ cây trồng và đất.

Mục tiêu là hình thành chu trình khép kín: nước thải được thu gom, xử lí đạt yêu cầu, kiểm soát chất lượng rồi tái sử dụng phù hợp. Khảo sát, thí điểm và đánh giá bằng dữ liệu là lộ trình cần thiết. Kinh tế tuần hoàn nước vừa là trách nhiệm môi trường, vừa là cơ hội kinh doanh. Nếu đáp ứng các điều kiện kĩ thuật, kinh tế, môi trường, giải pháp này sẽ góp phần phát triển khu công nghiệp sinh thái, tăng khả năng chống chịu hạn mặn và phát triển bền vững vùng ĐBSCL.