Thương mại hóa công nghệ sinh học: Từ trà Kombucha đến bài toán đưa nghiên cứu ra thị trường

Ý tưởng làm trà Kombucha từ chè Việt đến với CEO Trần Thanh Việt sau một chuyến công tác Nhật Bản. Nhưng từ những thử nghiệm ban đầu đến một sản phẩm hoàn thiện có thể bán ra thị trường là cả một hành trình dài từ thử nghiệm, đến nhiều năm chinh phục người tiêu dùng. Câu chuyện của VGreen cho thấy, với một sản phẩm công nghệ sinh học còn mới mẻ, làm chủ quy trình sản xuất mới chỉ là bước khởi đầu; bài toán khó hơn là tạo ra sản phẩm phù hợp với thị trường và xây dựng được những điều kiện cần thiết để kinh doanh lâu dài.

Từ ý tưởng đến bài toán khẩu vị người tiêu dùng

Trong chuyến công tác Nhật Bản, hương vị của Kombucha (một loại trà lên men) đã gợi cho bà Trần Thanh Việt ý tưởng kết hợp phương pháp chế biến này với nguồn nguyên liệu chè sẵn có tại Việt Nam. Ý tưởng nghe có vẻ đơn giản, nhưng để biến nó thành sản phẩm thực tế, VGreen phải tự tìm hiểu công nghệ lên men, kết nối với chuyên gia sinh hóa và dành gần hai năm thử nghiệm nhằm xây dựng quy trình phù hợp.

Thách thức chỉ thực sự bộc lộ khi những lô sản phẩm đầu tiên được đưa ra thị trường năm 2020. Vị chua gắt khiến Kombucha trở nên khó uống với nhiều khách hàng. Bản thân loại đồ uống này khi ấy cũng còn xa lạ với phần đông người tiêu dùng trong nước, vốn đã quen với các sản phẩm giải khát công nghiệp.

Như vậy, một sản phẩm có thể được tạo ra bằng quy trình công nghệ nhưng chưa chắc đã đáp ứng được kỳ vọng của người mua. Với Kombucha, doanh nghiệp phải giải quyết đồng thời hai việc: điều chỉnh sản phẩm để phù hợp hơn với khẩu vị và giúp khách hàng hiểu họ đang uống gì, vì sao nên lựa chọn loại đồ uống này.

Đây là một thách thức lớn, khác với việc hoàn thiện công nghệ trong phòng thí nghiệm. Khi sản phẩm bước ra thị trường, doanh nghiệp phải đối diện với những yếu tố khó kiểm soát hơn như thói quen tiêu dùng, mức độ sẵn sàng thử sản phẩm mới và chi phí để tiếp cận khách hàng. Một sản phẩm chưa có chỗ đứng trên thị trường không thể chỉ dựa vào những đặc tính kỹ thuật để thuyết phục người mua.

Với VGreen, quá trình phát triển Kombucha vì thế không dừng ở nghiên cứu công thức và tổ chức sản xuất. Doanh nghiệp còn phải từng bước giới thiệu sản phẩm, tạo cơ hội cho khách hàng trải nghiệm và xây dựng niềm tin. Theo thông tin doanh nghiệp chia sẻ, sự hỗ trợ của địa phương và Sở Khoa học và Công nghệ Thái Nguyên, cùng các hoạt động kết nối với Liên minh Hợp tác xã và những chương trình, hội thảo khoa học, đã tạo thêm cơ hội để VGreen giới thiệu sản phẩm và tiếp cận đối tác mà không tốn kém quá nhiều chi phí.

Đối với một doanh nghiệp quy mô nhỏ, những kênh kết nối này có ý nghĩa nhất định trong giai đoạn đầu, khi nguồn lực dành cho tiếp thị và phát triển hệ thống phân phối còn hạn chế. Tuy nhiên, việc đưa sản phẩm đến gần hơn với khách hàng mới là bước đầu. Để có thể đứng vững trong các kênh bán lẻ hiện đại, doanh nghiệp còn phải đáp ứng những yêu cầu chặt chẽ hơn về chất lượng, hồ sơ sản phẩm và khả năng cung ứng ổn định.

Khi sản phẩm mới phải đáp ứng những yêu cầu chưa dễ xác định

Theo đại diện VGreen, một trong những khó khăn hiện nay của doanh nghiệp khi phát triển thị trường trà Kombucha là xác định các chỉ tiêu chất lượng để đáp ứng yêu cầu của siêu thị và đại lý. Doanh nghiệp cho biết việc thiếu một bộ tiêu chí chung, phù hợp với đặc tính của Kombucha, khiến quá trình chuẩn bị hồ sơ và tiếp cận một số kênh phân phối gặp trở ngại.

Doanh nghiệp rất mong muốn có những hướng dẫn cụ thể hơn về yêu cầu chất lượng đối với sản phẩm này. Bởi một bộ tiêu chí rõ ràng sẽ giúp cơ sở sản xuất như VGreen nói riêng và các doanh nghiệp sản xuất sản phẩm ứng dụng công nghệ sinh học nói chung có căn cứ hoàn thiện quy trình, kiểm soát chất lượng và chuẩn bị hồ sơ khi đưa sản phẩm vào hệ thống phân phối. Đây cũng là vấn đề cần được xem xét trên cơ sở đặc tính của sản phẩm, yêu cầu an toàn thực phẩm và cơ chế quản lý hiện hành.

Bên cạnh tiêu chuẩn chất lượng, doanh nghiệp cũng gặp không ít áp lực khi phải liên tục cập nhật và điều chỉnh hoạt động theo những quy định mới liên quan đến thuế và thực phẩm. Theo VGreen, với một cơ sở còn đang trong quá trình phát triển, việc đáp ứng các yêu cầu mới có thể phát sinh thêm chi phí và đòi hỏi thời gian để hoàn thiện quy trình. Doanh nghiệp cho rằng việc hoàn thiện chính sách là cần thiết, tuy nhiên mong muốn có hướng dẫn và lộ trình triển khai phù hợp để các cơ sở sản xuất có điều kiện thích ứng tốt hơn.

Những đề xuất này cần được nhìn nhận từ thực tế vận hành của doanh nghiệp, nhưng cũng cần đặt trong yêu cầu bảo đảm chất lượng, an toàn sản phẩm và quyền lợi người tiêu dùng. Việc tháo gỡ khó khăn cho doanh nghiệp không đồng nghĩa với hạ thấp các yêu cầu cần thiết đối với thực phẩm.

Câu chuyện của VGreen cho thấy, với những sản phẩm còn mới trên thị trường, quá trình thương mại hóa có thể kéo dài hơn giai đoạn nghiên cứu và hoàn thiện công nghệ. Doanh nghiệp phải đồng thời xây dựng nhu cầu, tìm kiếm kênh phân phối và đáp ứng các yêu cầu quản lý. Nếu thiếu một trong những điều kiện đó, sản phẩm vẫn có thể gặp khó khăn ngay cả khi đã được sản xuất.

Chuỗi cung ứng bắt đầu từ vùng nguyên liệu

Không chỉ gặp vướng mắc ở khâu phát triển thị trường, VGreen còn gặp khó khăn liên quan đến hồ sơ vùng nguyên liệu chè. Theo đại diện doanh nghiệp, nguồn chè được thu mua từ người dân và các hợp tác xã, có hóa đơn nhưng một số vùng nguyên liệu chưa có mã số định danh vùng trồng theo yêu cầu mà doanh nghiệp cho biết đang gặp phải khi tiếp cận các chuỗi siêu thị lớn.

Đại diện VGreen cho biết doanh nghiệp và người dân đều nỗ lực hoàn thiện hồ sơ, song việc định danh vùng trồng vẫn là vấn đề chưa được giải quyết. Điều này khiến doanh nghiệp gặp khó khăn trong quá trình chuẩn bị hồ sơ để đưa sản phẩm vào các kênh phân phối hiện đại.

Với doanh nghiệp chế biến, khả năng truy xuất và hoàn thiện hồ sơ vùng nguyên liệu có ảnh hưởng trực tiếp đến việc xây dựng chuỗi cung ứng. Nguyên liệu không chỉ cần đáp ứng yêu cầu về chất lượng mà còn phải có thông tin đủ rõ ràng để phục vụ quá trình kiểm soát, truy xuất và chứng minh nguồn gốc khi cần thiết. Vì vậy, khó khăn ở khâu vùng trồng có thể kéo theo trở ngại trong quá trình đưa sản phẩm chế biến vào các kênh phân phối hiện đại.

VGreen mong muốn được hỗ trợ cùng người dân và hợp tác xã hoàn thiện hồ sơ vùng nguyên liệu, qua đó tạo thuận lợi hơn cho hoạt động thu mua, chế biến và tiêu thụ. Đây không phải công việc riêng của doanh nghiệp chế biến, bởi khả năng đáp ứng yêu cầu của chuỗi cung ứng còn phụ thuộc vào người trồng, đơn vị thu mua và các cơ quan liên quan.

Từ quá trình phát triển Kombucha, VGreen kiến nghị tăng cường kết nối giữa doanh nghiệp với cơ quan khoa học và công nghệ, nhà khoa học và các đơn vị hỗ trợ thị trường; xem xét hướng dẫn tiêu chí chất lượng phù hợp cho sản phẩm; đồng thời tháo gỡ những vướng mắc về hồ sơ vùng nguyên liệu và hỗ trợ doanh nghiệp thích ứng với các quy định liên quan.

Nhìn từ trường hợp này, thương mại hóa một sản phẩm công nghệ sinh học không kết thúc khi quy trình sản xuất được hoàn thiện hay sản phẩm đầu tiên ra đời. Đó là quá trình liên tục điều chỉnh công nghệ theo nhu cầu thị trường, xây dựng niềm tin với người tiêu dùng, đáp ứng yêu cầu quản lý và tổ chức nguồn cung ổn định.

Đối với những sản phẩm được phát triển từ nông sản Việt Nam, giá trị gia tăng chỉ có thể hình thành bền vững khi kết nối được nghiên cứu, chế biến, vùng nguyên liệu và thị trường. Hành trình của Kombucha VGreen là một trường hợp cho thấy khoảng cách ấy có thể kéo dài và đòi hỏi nhiều nỗ lực hơn dự kiến ban đầu. Để rút ngắn khoảng cách, bên cạnh sự chủ động của doanh nghiệp, việc kết nối hiệu quả với nhà khoa học, địa phương và các đơn vị trong chuỗi cung ứng sẽ là yếu tố đáng được quan tâm.