Tìm 'chìa khóa xanh' mở cửa thị trường EU cho doanh nghiệp Việt Nam

Với những chia sẻ từ các chuyên gia và doanh nghiệp, sự kiện đã làm rõ cả thách thức lẫn cơ hội mà tiêu chuẩn ESG là viết tắt của ba tiêu chí: Môi trường (Environmental), Xã hội (Social) và Quản trị (Governance), mang lại cho doanh nghiệp Việt Nam.

"Rào cản xanh" đang bao vây doanh nghiệp Việt

Phát biểu mở đầu của bà Vũ Kim Hạnh, Chủ tịch Hội Doanh nghiệp Hàng Việt Nam chất lượng cao, đã chạm đến điểm mấu chốt: việc tiếp cận nguồn tài chính ESG không chỉ khó mà việc sử dụng hiệu quả nguồn tài chính này còn khó hơn nhiều. Điều này phản ánh thực tế mà nhiều doanh nghiệp Việt Nam đang đối mặt - họ không chỉ thiếu hiểu biết về ESG mà còn thiếu năng lực triển khai thực chất.

Bà Nguyễn Cẩm Chi (Giám đốc khối tư vấn phát triển bền vững, Công ty TNHH Tư vấn và Quản lý MCG) đã chỉ ra những con số đáng báo động: 50% hộ trồng cà phê ở Việt Nam chưa có hồ sơ địa chính, chưa truy xuất được vùng trồng. Đây là một rào cản nghiêm trọng khi quy định không phá rừng của EU (EUDR) đang được thực thi nghiêm ngặt. Điều này có nghĩa rằng một nửa sản lượng cà phê Việt Nam - một trong những mặt hàng xuất khẩu chủ lực - có thể gặp khó khăn khi tiếp cận thị trường EU.

Ngành gỗ cũng đối mặt với tình trạng tương tự. EUDR không chỉ yêu cầu chứng minh nguồn gốc hợp pháp mà còn đòi hỏi hệ thống truy xuất minh bạch từ rừng đến sản phẩm cuối cùng. Điều này đặt ra thách thức lớn cho các doanh nghiệp nhỏ và vừa - vốn chiếm đa số trong chuỗi cung ứng gỗ Việt Nam.

Đáng chú ý hơn, "rào cản xanh" không chỉ đến từ EU mà đang lan rộng sang các thị trường châu Á truyền thống của Việt Nam. Nhật Bản, Hàn Quốc, Singapore - những đối tác thương mại quan trọng - đều đang áp dụng các tiêu chí xanh ngày càng nghiêm ngặt. Điều này có nghĩa doanh nghiệp Việt Nam không thể chỉ tập trung vào một thị trường mà phải có chiến lược ESG toàn diện để duy trì khả năng cạnh tranh trên toàn cầu.

Cơ hội trong thách thức

Tuy nhiên, như bà Nguyễn Cẩm Chi nhấn mạnh, đi cùng với rủi ro là cơ hội mới. Việt Nam đang có những bước tiến tích cực trong việc xây dựng khung khổ pháp lý hỗ trợ ESG. Điều này tạo ra môi trường thuận lợi cho doanh nghiệp tiếp cận các nguồn tài chính xanh, bao gồm cả vốn đầu tư xanh quốc tế và các chương trình hỗ trợ từ chính phủ.

Sự hoàn thiện của khung pháp lý cũng có nghĩa doanh nghiệp sẽ có hướng dẫn rõ ràng hơn về cách thức thực hiện ESG, từ đó giảm thiểu rủi ro và tăng hiệu quả đầu tư. Đây cũng chính là lợi thế cạnh tranh quan trọng so với các nước trong khu vực chưa có khung pháp lý hoàn chỉnh.

Theo bà Chu Thị Kim Thanh (Phó giám đốc Điều hành Công ty CP PRO Việt Nam, Liên minh Tái chế bao bì Việt Nam), EPR (Extended Producer Responsibility, tức trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất) có ba vai trò chính. Thứ nhất, gắn trách nhiệm cho nhà sản xuất, nhập khẩu. EPR yêu cầu nhà sản xuất và nhập khẩu chủ động chịu trách nhiệm với sản phẩm của mình sau khi bán ra thị trường. Thứ hai là thực hiện kinh tế tuần hoàn. Tăng hiệu quả sử dụng tài nguyên, giảm chất thải, hướng tới phát triển bền vững. Thứ ba là giảm ô nhiễm môi trường. EPR là một công cụ để giảm ô nhiễm môi trường thông qua việc khuyến khích doanh nghiệp phải tính đến yếu tố môi trường ngay từ khâu thiết kế, sản xuất, phân phối.

Trên thế giới EPR được nhiều quốc gia áp dụng từ lâu. Ở châu Âu đã có từ những năm 1980, Mỹ và Canada có khoảng 100 mô hình EPR. Nhật Bản và Hàn Quốc có khung vững chắc từ hơn 20 năm. Trung Quốc, Ấn Độ, Indonesia đang triển khai từng bước. “Các quy định của EPR ở Việt Nam hiện nay tham khảo rất nhiều mô hình của Hàn Quốc và Đài Loan (Trung Quốc)” - bà Chu Thị Kim Thanh cho biết.

Chia sẻ của bà Chu Thị Kim Thanh về EPR cho thấy sự chuyển đổi quan trọng trong tư duy quản lý môi trường tại Việt Nam. Từ việc chỉ "khuyến khích làm" trước đây, EPR đã trở thành quy định bắt buộc trong Luật Bảo vệ môi trường 2020. Điều này thể hiện cam kết mạnh mẽ của Việt Nam trong việc chuyển sang mô hình kinh tế tuần hoàn.

EPR không chỉ là quy định pháp lý mà còn là công cụ thúc đẩy doanh nghiệp suy nghĩ về tác động môi trường ngay từ khâu thiết kế sản phẩm. Điều này phù hợp với triết lý ESG về việc tích hợp yếu tố bền vững vào toàn bộ quy trình kinh doanh.

Tuy nhiên, việc áp dụng có phân biệt (không áp dụng cho doanh nghiệp có doanh thu dưới 30 tỉ đồng/năm đối với một số sản phẩm) cho thấy sự linh hoạt của chính sách, tạo điều kiện cho doanh nghiệp nhỏ và vừa thích ứng dần với yêu cầu mới.

ESG cần thiết cho mọi doanh nghiệp

Một điểm sáng trong hội thảo là nhận thức về việc ESG không chỉ dành cho các doanh nghiệp lớn mà còn cần thiết cho cả doanh nghiệp nhỏ, vừa, các start-up, đặc biệt trong lĩnh vực nông nghiệp. Điều này phản ánh sự thay đổi trong cách tiếp cận ESG - từ việc coi đây là "gánh nặng" của các tập đoàn lớn sang nhận thức rằng đây là yếu tố quyết định sự tồn tại của mọi doanh nghiệp trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Đối với doanh nghiệp nông nghiệp, ESG còn mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng khi các tiêu chuẩn về nguồn gốc, quy trình sản xuất và tác động môi trường đang trở thành yếu tố quyết định khả năng tiếp cận thị trường xuất khẩu.

Để thành công trong việc triển khai ESG, doanh nghiệp Việt Nam cần đầu tư vào ba yếu tố cốt lõi: kiến thức, tài chính và hệ thống dữ liệu. Điều này đòi hỏi sự chuyển đổi căn bản trong cách thức vận hành, từ quản lý truyền thống sang quản lý dựa trên dữ liệu và minh bạch.

Đặc biệt, việc xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc - từ nguyên liệu đến sản phẩm cuối cùng - không chỉ là yêu cầu tuân thủ mà còn là công cụ tạo lợi thế cạnh tranh. Những doanh nghiệp có hệ thống dữ liệu tốt sẽ có khả năng phản ứng nhanh với các thay đổi trong tiêu chuẩn quốc tế và tận dụng được các cơ hội từ thị trường xanh.

ESG là "tấm vé" để doanh nghiệp Việt bước vào thị trường toàn cầu

Hội thảo đã làm rõ một vấn đề quan trọng: ESG không còn là lựa chọn mà đã trở thành điều kiện bắt buộc đối với doanh nghiệp Việt Nam, nếu muốn duy trì và mở rộng thị trường xuất khẩu. Thách thức lớn nhất hiện tại không phải là hiểu biết về ESG mà là khả năng triển khai thực chất và hiệu quả.

Với sự hỗ trợ từ khung pháp lý trong nước và các chương trình tài chính quốc tế, doanh nghiệp Việt Nam có cơ hội tốt để vượt qua "rào cản xanh" và biến thách thức thành lợi thế cạnh tranh. Tuy nhiên, điều này đòi hỏi sự quyết tâm thay đổi mạnh mẽ, cũng như việc đầu tư dài hạn vào năng lực ESG.

Thành công trong ESG không chỉ giúp doanh nghiệp Việt Nam tiếp cận được thị trường EU khó tính mà còn định vị họ như những đối tác đáng tin cậy trong chuỗi cung ứng toàn cầu đang dần chuyển hướng mạnh mẽ sang phát triển bền vững.