Tính giá điện theo giờ với hộ gia đình có khả thi?
Đề xuất nghiên cứu áp dụng cơ chế giá điện theo thời gian sử dụng (TOU) đối với hộ gia đình được kì vọng sẽ xóa bỏ áp lực cho hệ thống điện vào mỗi đêm hè, nhưng đồng thời cũng đặt ra bài toán lớn về hạ tầng công nghệ và sự thay đổi thói quen của hàng triệu người dân.
Cơ chế tính giá điện theo giờ và bài toán né giờ cao điểm
Nhiều năm qua, biểu giá điện bán lẻ bậc thang lũy tiến (giá điện sinh hoạt) được thiết kế với triết lí: dùng càng nhiều, trả tiền càng cao để khuyến khích tiết kiệm.
Tuy nhiên, biểu giá này hoàn toàn bất lực trong việc điều tiết hành vi tiêu thụ điện theo thời gian (yếu tố thời điểm). Hệ thống điện không quan tâm hộ gia đình đó dùng bao nhiêu kWh trong một tháng bằng việc các hộ gia đình có đồng loạt bật điều hòa vào cùng một thời điểm hay không.
Thực tế vận hành trong các mùa nắng nóng gần đây cho thấy, biểu đồ phụ tải dân dụng đang có hình dáng ngày càng cực đoan. Khi các văn phòng nghỉ làm, nhà máy giảm tải, cũng là lúc hàng triệu gia đình trở về nhà, bật các thiết bị làm mát công suất lớn. Đỉnh phụ tải hệ thống (Pmax) dịch chuyển hẳn sang khung giờ từ 17h30 đến 22h30.
Đáng ngại hơn, đây là thời điểm "vùng tối" của năng lượng tái tạo khi hàng chục nghìn MW điện mặt trời giảm phát nhanh về 0. Để giữ cho dòng điện không bị gián đoạn, trung tâm điều độ buộc phải huy động các nguồn điện linh hoạt có chi phí biên đắt đỏ như nhiệt điện chạy dầu, khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) tái hóa. Việc cả nước cùng dùng điện vào một khung giờ này đẩy chi phí vận hành toàn hệ thống lên mức đỉnh điểm.
Bộ Công Thương thừa nhận, trong giai đoạn tới, nhu cầu điện của nền kinh tế lẫn đời sống dân sinh liên tục tăng trưởng ở mức hai con số, trong khi việc phát triển nguồn cung mới gặp vô vàn rào cản về vốn, thủ tục và hạ tầng truyền tải.
Do đó, việc can thiệp vào phía cầu thông qua công cụ giá điện TOU cho hộ gia đình không còn là một lựa chọn tham khảo, mà đã trở thành xu thế bắt buộc.
Bản chất của biểu giá điện theo giờ (TOU) là phân phối lại áp lực tài chính: Giá rất cao vào giờ cao điểm, giá hợp lý vào giờ bình thường và giá cực rẻ vào giờ thấp điểm (đêm muộn hoặc giữa trưa).
Dưới góc nhìn vĩ mô, việc áp dụng TOU cho hộ gia đình sẽ tạo ra một cú hích kinh tế trực diện, buộc người tiêu dùng phải tự cân đối lại hành vi. Những công việc tiêu tốn nhiều điện năng nhưng không mang tính tức thời như sạc xe điện, chạy máy giặt, máy sấy, bơm nước lên bể chứa… hoàn toàn có thể cài đặt tự động để chuyển sang khung giờ thấp điểm (sau 23h hoặc khung giờ trưa khi điện mặt trời dư thừa).
Khi một tỷ lệ đủ lớn các hộ gia đình dịch chuyển khoảng 5 - 10% nhu cầu tiêu thụ ra khỏi khung giờ "vàng" (17h30 - 22h30), công suất đỉnh của toàn hệ thống sẽ giảm xuống rõ rệt.
Bài toán công nghệ và rủi ro phản ứng ngược
Để áp dụng được giá điện TOU cho hộ gia đình, điều kiện tiên quyết là hạ tầng kĩ thuật phải đồng bộ. Giới chuyên gia cho rằng Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) phải hoàn tất việc thay thế 100% công tơ cơ khí sang công tơ điện tử thông minh có chức năng đo đếm và truyền dữ liệu theo thời gian thực.
Nếu không có hạ tầng này, việc chia khung giờ tính tiền là bất khả thi. Hiện nay tỉ lệ phủ sóng công tơ điện tử tại các đô thị lớn đã rất cao, nhưng tại khu vực nông thôn, miền núi, đây vẫn là một khoảng trống cần dòng vốn đầu tư lớn.
Ở góc nhìn kinh tế học hành vi và an sinh xã hội, một số chuyên gia cũng bày tỏ sự lo ngại về tính công bằng của chính sách nếu áp dụng cào bằng. Trao đổi với Một Thế Giới, TS Nguyễn Minh Thảo (Viện Nghiên cứu các vấn đề xã hội) cho biết, khác với doanh nghiệp có thể tính toán chi phí để thay đổi ca sản xuất, phụ tải sinh hoạt gắn liền với nhu cầu sinh lý tối thiểu của con người: đi làm về phải nấu cơm, tắm rửa, bật điều hòa để ngủ.
Người dân không thể nhịn nấu cơm lúc 19h để chờ đến 23h đêm được. Do đó, nếu thiết kế mức giá giờ cao điểm quá cao, vô hình trung sẽ biến cơ chế này thành một hình thức tăng giá điện gián tiếp, đè nặng lên chi phí sinh hoạt của người dân, đặc biệt là tầng lớp lao động bình dân không có thiết bị công nghệ thông minh để hẹn giờ.
TS Thảo gợi ý, Bộ Công Thương nên cân nhắc phương án áp dụng tự nguyện hoặc thí điểm trước cho những hộ gia đình có mức tiêu thụ điện lớn (ví dụ trên 400 kWh/tháng) hoặc các hộ có sử dụng xe điện, hệ thống điện mặt trời mái nhà có lưu trữ. Đây là nhóm khách hàng có dư địa và năng lực tài chính lớn nhất để chủ động dịch chuyển phụ tải.
Việc Bộ Công Thương điều chỉnh tịnh tiến khung giờ cao điểm sản xuất sang buổi tối (17h30 - 22h30) mới đây chính là bước đệm logic đầu tiên, phản ánh đúng chi phí biên thực tế của hệ thống. Bước tiếp theo, việc đưa TOU vào khối sinh hoạt cần một thiết kế biểu giá cực kì tinh vi.
Theo các mô hình quốc tế thành công, biểu giá TOU dân dụng không nên triệt tiêu hoàn toàn biểu giá bậc thang. Một giải pháp khả thi là kết hợp: Vẫn giữ các bậc thang cơ bản để bảo vệ người nghèo, nhưng trong từng bậc thang đó, đơn giá sẽ nhân với một hệ số điều chỉnh tùy thuộc vào khung giờ sử dụng.
