Tổ chức binh chủng drone: Thích nghi với mô hình chiến tranh mới
Phương tiện không người lái (drone) đang có vai trò không thể thay thế trong mọi cấp độ quân đội, dẫn tới hướng đi tất yếu là định hình drone thành một lực lượng riêng biệt.
Nghịch lý: Drone phổ biến nhưng manh mún
Bắt đầu từ sự hào hứng đón nhận một loại khí tài mới và hiệu quả, sự nhiệt tình này lại tạo ra vấn đề. Các đơn vị tìm cách tự mua sắm, huấn luyện theo những gì có thể kiếm được. Do đó tình trạng mua tràn lan, tự chế tạo không theo quy chuẩn, hoặc chiếm dụng hàng viện trợ diễn ra. Chất lượng của các đơn vị drone trên tiền tuyến do đó bị không đồng đều.
Các đơn vị quân đội Ukraine duy trì "phòng thí nghiệm chiến trường" riêng để phối hợp với các công ty trong nước, tình nguyện viên hay nhà thầu nước ngoài. Tuy nhiên, sáng kiến của đơn vị này không nhất thiết được chia sẻ với đơn vị khác. Kết quả là đổi mới hay kinh nghiệm được tích lũy nhưng mất cân đối, không phổ biến toàn quân.
Vấn đề này hiện vẫn chưa được giải quyết triệt để, dù Ukraine là quốc gia đầu tiên thành lập lực lượng drone chuyên biệt. Tiến độ dai dẳng của cuộc chiến, tư tưởng cục bộ và cạnh tranh thị phần giữa các công ty với nhau khiến tình trạng tự phát, không đồng đều vẫn tồn tại. Điều đó khiến quân đội Ukraine có một số đơn vị không người lái rất hiệu quả nhưng cũng có những đơn vị thể hiện rất kém.
Thống nhất “từ trên xuống”
Theo sau Ukraine, tháng 11/2025, Nga thành lập binh chủng tương tự theo sắc lệnh của Tổng thống Nga Vladimir Putin. Ngoài mặt, đây có vẻ là sự “sao chép” một cách chậm chạp so với đối thủ, nhưng tổ chức lực lượng không người lái của Nga có nhiều khác biệt căn bản.
Thay vì gom một số đơn vị có sẵn rồi mở rộng, Nga xây dựng lực lượng từ trên xuống. Hạt nhân của lực lượng là Trung tâm Công nghệ Không người lái Tiên tiến (Rubicon), thành lập tháng 8/2024. Rubicon là tổ chức "lai" giữa đơn vị chiến đấu và trung tâm nghiên cứu - đào tạo. Cách thức hoạt động của trung tâm là triển khai các phân đội xuống chiến trường để thử nghiệm trang bị và chiến thuật, sau đó quay về truyền đạt cho các đơn vị khác.
Từ nền tảng đó, các tiểu đoàn không người lái được thành lập phối thuộc vào các sư đoàn hợp thành. Chỉ huy các sư đoàn này có quyền sử dụng tiểu đoàn theo nhu cầu, nhưng quân số và trang bị của các tiểu đoàn này thuộc thẩm quyền của Rubicon.
Ứng biến tình hình mới và chuẩn bị cho tương lai
Cả hai mô hình đều nhằm giải cùng vấn đề là tìm cách biên chế công nghệ không người lái một cách hiệu quả. Tuy nhiên, mục đích chiến lược của Nga và Ukraine có phần khác nhau. Lực lượng của Ukraine chịu ảnh hưởng từ áp lực cuộc chiến và nguồn tài trợ. Các công ty Ukraine lẫn nước ngoài cạnh tranh quyết liệt để bán càng nhiều càng tốt. Nhu cầu lớn và liên tục của quân đội, cùng cục diện chỉ có các drone là những khí tài hiệu quả nhất, khiến Ukraine không có động lực hay thời gian xây dựng theo mô hình từ trên xuống.
Trong khi đó, đặc thù nhà nước kiểm soát các công ty công nghiệp quốc phòng của Nga dẫn tới ưu tiên phải có sự thống nhất. Tốc độ biên chế drone trong mô hình này có phần chậm hơn, đổi lại là hiệu quả sử dụng tài nguyên quốc gia cao hơn. Nga có năng lực tổ chức công nghiệp cao hơn, chuẩn hóa sản xuất tốt hơn, và nhân rộng các sáng kiến mới nhanh hơn.
Một đầu mối chuyên trách ở cấp cao sẽ có đủ dữ liệu về toàn quân và tầm nhìn để xây dựng các chương trình đào tạo. Chức năng tham mưu ở cấp cao cũng đặc biệt quan trọng trong việc định hình học thuyết sử dụng. Không chỉ dừng ở học theo những gì thế giới đang làm hay thị trường có thể cung cấp, một cơ quan tham mưu cấp cao có năng lực dự báo tình hình và định hướng phát triển hiệu quả hơn.
Ngoài ra, cơ quan đó có đủ thẩm quyền và chức năng để đặt ra các quy chuẩn kĩ thuật. Từ đó các sản phẩm nội địa cung cấp hay nước ngoài chào hàng sẽ phải đáp ứng các yêu cầu của quân đội và tuân thủ kiểm soát chất lượng. Cơ quan chuyên trách sẽ giúp tổng hợp yêu cầu mua sắm và đàm phán hiệu quả hơn, trong bối cảnh thị trường ngày càng có nhiều công ty sản xuất drone.
Khuôn mẫu mới của các nhà hoạch định quốc phòng
Có thể thấy, phương thức xây dựng lực lượng drone của Ukraine đem lại sự linh hoạt và sức bền trong chiến tranh kéo dài. Cách làm của Nga đi theo hướng đẩy mạnh sản xuất công nghiệp và đổi mới công nghệ.
Mô hình Ukraine hiện được quân đội các nước NATO nghiên cứu kỹ lưỡng, tìm cách áp dụng và khắc phục những điểm yếu. Trong một hướng đi khác, quân đội Trung Quốc lại tỏ ra ấn tượng với mô hình chiến đấu – đào tạo của trung tâm Rubicon, nhấn mạnh sự tương tác “tuần hoàn” giữa thực chiến và nghiên cứu.
.jpg)
Mới đây, Bộ Tổng Tham mưu Quân đội nhân dân Việt Nam công bố thành lập Cục Phương tiện không người lái. Cơ quan này có nhiều tương đồng với mô hình Rubicon, với nhiệm vụ chính là tham mưu chiến lược, tham mưu về quy hoạch phát triển, huấn luyện, làm chủ công nghệ, và quan trọng nhất là liên kết nghiên cứu, phối hợp với các cơ quan, đơn vị và địa phương.
