Token hóa nguồn nước: Cơ hội mới nhưng không thể đánh đổi tài nguyên công

Với ngành nước, xu hướng này đặt ra một câu hỏi đáng chú ý: liệu nguồn nước và những giá trị kinh tế gắn với nước có thể được token hóa? Theo TS. Nguyễn Văn Đắng, Phó Tổng Giám đốc Tổng Công ty cấp nước Sài Gòn (SAWACO), câu trả lời không đơn giản là "có" hay "không". Điều quan trọng là phải xác định rõ thứ gì có thể token hóa, thứ gì cần được bảo vệ như một tài nguyên công thiết yếu và quan trọng nhất, token hóa phải phục vụ mục tiêu nâng cao hiệu quả quản trị.

Không nên token hóa quyền sử dụng nước sinh hoạt

Token hóa tài sản thực đang được xem là một trong những xu hướng đáng chú ý của blockchain. Về bản chất, token hóa cho phép đại diện quyền hoặc giá trị của một tài sản ngoài đời thực bằng một tài sản số trên nền tảng blockchain. Khi đó, việc xác lập quyền sở hữu, theo dõi giao dịch hay chia sẻ thông tin về tài sản có thể được thực hiện trên môi trường số với mức độ minh bạch cao hơn.

Trong các lĩnh vực như bất động sản, năng lượng, hàng hóa hay tài chính, mô hình này đang được nghiên cứu và thử nghiệm ở nhiều nơi. Nhưng khi áp dụng vào nước sạch, bài toán trở nên đặc biệt nhạy cảm bởi nước không đơn thuần là một loại hàng hóa.

Theo TS. Nguyễn Văn Đắng, cần "nhìn nhận token hóa không phải là mục tiêu mà là công cụ để nâng cao hiệu quả quản trị tài nguyên nước". Đây là điểm cần được đặt lên hàng đầu khi bàn về RWA trong ngành nước.

Nước là tài nguyên thiết yếu đối với đời sống con người, liên quan trực tiếp đến sức khỏe, an sinh xã hội và sự phát triển của đô thị. Vì vậy, nếu đưa logic tài sản số và giao dịch tài sản vào lĩnh vực này mà không có giới hạn rõ ràng, nguy cơ biến một nguồn lực thiết yếu thành đối tượng đầu cơ có thể xuất hiện.

Chính vì vậy, TS. Đắng cho rằng trong giai đoạn đầu, thế giới không nên token hóa quyền sử dụng nước sinh hoạt, bởi đây là tài nguyên công thiết yếu. Quan điểm này tạo ra một ranh giới quan trọng giữa "token hóa tài sản liên quan đến nước" và "token hóa quyền tiếp cận nguồn nước". Hai khái niệm này không nên bị đánh đồng.

Người dân có quyền tiếp cận nước sạch phục vụ nhu cầu thiết yếu không nên bị đặt hoàn toàn trong logic của một thị trường tài sản số. Việc sử dụng blockchain không thể làm thay đổi bản chất của nước sạch như một dịch vụ thiết yếu và trách nhiệm của Nhà nước, doanh nghiệp cung cấp nước trong việc bảo đảm quyền tiếp cận đó.

Nói cách khác, công nghệ có thể thay đổi cách quản lí nước nhưng không nên thay đổi nguyên tắc bảo đảm nước sạch cho cộng đồng. Đây cũng là lí do quá trình ứng dụng blockchain trong ngành nước cần được bắt đầu từ bài toán quản trị thay vì từ câu chuyện giao dịch.

Những tài sản nào có thể token hóa?

Nếu quyền sử dụng nước sinh hoạt chưa phải là đối tượng phù hợp trong giai đoạn đầu, điều đó không có nghĩa ngành nước không có dư địa để nghiên cứu token hóa. Ngược lại, theo TS. Nguyễn Văn Đắng, có thể nghiên cứu thí điểm đối với tín chỉ tiết kiệm nước, tín chỉ giảm phát thải carbon, chứng chỉ năng lượng tái tạo hoặc một số tài sản hạ tầng khi hành lang pháp lí cho phép.

Đây có thể là hướng tiếp cận thực tế hơn. Chẳng hạn, tiết kiệm nước không chỉ mang lại lợi ích trực tiếp cho doanh nghiệp và người sử dụng, mà còn tạo ra giá trị môi trường. Một chương trình giảm lượng nước tiêu thụ, giảm thất thoát trên mạng lưới hoặc sử dụng nước hiệu quả hơn có thể được lượng hóa thành những kết quả cụ thể.

Nếu những giá trị này được chuẩn hóa thành tín chỉ và được ghi nhận, truy xuất trên nền tảng blockchain, việc xác minh lịch sử của tín chỉ có thể trở nên minh bạch hơn. Các bên tham gia có thể biết một tín chỉ được tạo ra từ đâu, thuộc dự án nào, đã được chuyển giao hay sử dụng hay chưa.

Tương tự, tín chỉ carbon hoặc chứng chỉ năng lượng tái tạo cũng có thể là những lĩnh vực phù hợp hơn với mô hình token hóa. Đây đều là những loại tài sản có giá trị được hình thành từ các hoạt động môi trường, năng lượng hoặc giảm phát thải và đòi hỏi khả năng xác minh, truy xuất nguồn gốc cao.

Trong trường hợp của ngành nước, một hướng khác có thể được nghiên cứu là token hóa một số tài sản hạ tầng khi pháp luật cho phép. Tuy nhiên, điều này cần được tiếp cận thận trọng bởi hạ tầng cấp nước không chỉ là tài sản kinh tế mà còn gắn với nhiệm vụ cung cấp dịch vụ công.

Nếu được triển khai đúng, token hóa có thể tạo ra một lớp minh bạch mới cho các tài sản và giá trị liên quan đến nước. Blockchain có thể ghi nhận lịch sử hình thành, quyền sở hữu hoặc quyền sử dụng, quá trình chuyển giao và tình trạng của tài sản.

Nhưng công nghệ chỉ giải quyết được một phần của bài toán. Câu hỏi quan trọng hơn là ai được quyền phát hành, ai được quyền xác nhận, ai chịu trách nhiệm khi dữ liệu sai và cơ chế bảo vệ lợi ích của người dân được thiết kế như thế nào. Đó là lí do token hóa không thể tách rời khỏi khung pháp lí và cơ chế quản trị.

Lầu Năm Góc thúc đẩy dùng AI, Lục quân Mỹ cạn token chỉ sau hơn 1 tháng

Bắc Kinh tăng tốc xây ‘nhà máy token’, cạnh tranh năng lực AI với Mỹ

Muốn token hóa thành công phải có sandbox trước

Một trong những thách thức lớn nhất đối với blockchain và RWA trong ngành nước là khoảng cách giữa khả năng công nghệ và hành lang pháp lí. Theo TS. Nguyễn Văn Đắng, để triển khai token hóa cần có "khung pháp lí rõ ràng; chuẩn dữ liệu thống nhất; cơ chế quản trị minh bạch giữa cơ quan quản lí, doanh nghiệp và người sử dụng". Ba điều kiện này có mối quan hệ chặt chẽ với nhau.

Trước hết là pháp lí. Một token đại diện cho tài sản hoặc quyền nào đó phải được xác định rõ giá trị pháp lí. Nếu không có quy định cụ thể, rất khó xác định token có quyền gì, được chuyển giao như thế nào và trách nhiệm thuộc về ai khi xảy ra tranh chấp. Đối với lĩnh vực nước, yêu cầu này càng quan trọng vì liên quan đến tài nguyên công và dịch vụ thiết yếu. Không thể để công nghệ đi trước một bước quá xa so với năng lực quản lí.

Thứ hai là chuẩn hóa dữ liệu. Token hóa không thể dựa trên dữ liệu không thống nhất. Nếu mỗi doanh nghiệp, mỗi địa phương sử dụng một tiêu chuẩn khác nhau để xác định lượng nước tiết kiệm, lượng carbon giảm phát thải hay giá trị của một tài sản hạ tầng, blockchain cũng không thể tạo ra sự minh bạch thực chất. Blockchain có thể bảo đảm dữ liệu sau khi được ghi nhận khó bị thay đổi, nhưng không thể tự xác nhận dữ liệu ban đầu là đúng. Vì vậy, chất lượng của dữ liệu đầu vào vẫn là yếu tố quyết định.

Thứ ba là cơ chế quản trị. Một hệ thống blockchain trong ngành nước sẽ không thể vận hành hiệu quả nếu chỉ có doanh nghiệp tham gia. Cơ quan quản lí, doanh nghiệp và người sử dụng cần được xác định rõ vai trò, quyền hạn và trách nhiệm. Trong hoàn cảnh đó, mô hình sandbox có thể là một hướng đi phù hợp.

Thay vì lập tức triển khai token hóa trên quy mô lớn, có thể lựa chọn một số trường hợp sử dụng có phạm vi hẹp, chẳng hạn tín chỉ tiết kiệm nước hoặc một loại tài sản môi trường cụ thể. Dự án được thử nghiệm trong phạm vi kiểm soát, qua đó đánh giá đồng thời hiệu quả công nghệ, tác động kinh tế, khả năng quản lí dữ liệu và những vấn đề pháp lí phát sinh.

TS. Đắng cũng chỉ ra bốn rào cản lớn đối với việc triển khai sandbox blockchain trong ngành nước gồm pháp lí, chuẩn hóa dữ liệu, nguồn nhân lực và hiệu quả đầu tư.

Điều này cho thấy một dự án blockchain không thể chỉ chứng minh rằng "công nghệ hoạt động". Quan trọng hơn, dự án phải trả lời được câu hỏi: công nghệ có tạo ra hiệu quả kinh tế và xã hội đủ lớn so với chi phí đầu tư hay không?

Nếu một hệ thống blockchain khiến chi phí vận hành tăng cao nhưng không tạo thêm giá trị đáng kể về minh bạch, truy xuất hay quản trị, việc triển khai sẽ khó có cơ sở thuyết phục.

Ngược lại, nếu một mô hình thí điểm chứng minh được khả năng giảm chi phí kiểm toán, tăng khả năng truy xuất dữ liệu, hạn chế gian lận hoặc tạo ra một thị trường tín chỉ môi trường minh bạch hơn, mô hình đó có thể được mở rộng. Vì vậy, sandbox không chỉ là nơi thử công nghệ. Đó còn là nơi thử nghiệm mô hình quản trị, cơ chế pháp lí và hiệu quả kinh tế trước khi quyết định nhân rộng.

Với ngành nước, cách tiếp cận thận trọng này đặc biệt cần thiết. Token hóa có thể mở ra những giá trị mới cho tài nguyên và hạ tầng nước, nhưng không nên biến công nghệ thành mục tiêu tự thân. Giá trị cuối cùng phải nằm ở khả năng sử dụng dữ liệu tốt hơn, quản trị minh bạch hơn, khuyến khích tiết kiệm tài nguyên và tạo ra lợi ích thực chất cho cộng đồng.

Nếu bài toán đó được giải quyết, blockchain có thể trở thành công cụ hỗ trợ ngành nước bước vào một mô hình quản trị mới. Còn nếu chưa giải quyết được những vấn đề về pháp lí, dữ liệu, nhân lực và hiệu quả đầu tư, việc token hóa chỉ có thể dừng lại ở một ý tưởng công nghệ hấp dẫn nhưng chưa đủ điều kiện để đi vào thực tiễn.