TP.HCM cần một ‘hệ điều hành pháp lý’ cho 100 năm tới
Ngày 18/8, TP.HCM tổ chức hội nghị phản biện xã hội đối với dự thảo Quy hoạch tổng thể TP.HCM thời kỳ 2025 - 2050, tầm nhìn 100 năm.
Tại hội nghị, luật sư Nguyễn Văn Hậu - Ủy viên Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Chủ tịch Trung tâm Trọng tài Thương mại Luật gia Việt Nam cho rằng, quy hoạch dài hạn không thể chỉ đặt trọng tâm vào không gian đô thị, hạ tầng và tăng trưởng kinh tế, mà cần bổ sung một cấu phần quan trọng là “hạ tầng pháp lý”. Đặc biệt, TP.HCM đang hướng tới trở thành trung tâm tài chính quốc tế và đô thị có tầm ảnh hưởng toàn cầu.
Quy hoạch 100 năm phải để dành lựa chọn cho tương lai
Theo luật sư Nguyễn Văn Hậu, Đề án Quy hoạch tổng thể TP.HCM tầm nhìn 100 năm đang hướng tới một siêu đô thị quốc tế, trung tâm kinh tế - tài chính, thương mại, logistics, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, kinh tế biển và văn hóa sáng tạo hàng đầu khu vực châu Á - Thái Bình Dương.
Thành phố hướng tới nhóm 100 thành phố có chất lượng sống tốt nhất thế giới, phát triển theo mô hình đa cực, đồng thời trở thành đô thị toàn cầu, thông minh, hiện đại, có chất lượng sống cao và khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu.
Trong định hướng này, y tế được đặt mục tiêu trở thành trung tâm chăm sóc sức khỏe hiện đại khu vực ASEAN, còn du lịch được xác định là ngành kinh tế mũi nhọn, hướng tới trở thành điểm đến hàng đầu châu Á.
Tuy nhiên, ông Hậu cho rằng việc xây dựng tầm nhìn đến 100 năm sau đặt ra một yêu cầu đặc biệt về phương pháp quy hoạch. Trong bối cảnh AI, robot, vật liệu mới, công nghệ sinh học và những biến động địa chính trị có thể làm thay đổi sâu sắc đời sống chỉ trong vài thập niên, không thể xây dựng quy hoạch 100 năm như một bản thiết kế cố định.
“Nếu chúng ta dự báo 100 năm sau, đến năm 2126 sẽ sử dụng công nghệ ra sao, thì rất khó để quyết định chính xác từ hôm nay. Điều cần làm là xác định những gì phải bảo vệ như nguồn nước, không gian sinh thái, quỹ đất cho hạ tầng, các hành lang phát triển và tránh những lựa chọn có thể khóa chặt tương lai”, ông Hậu nói.
Theo ông, tầm nhìn dài hạn không phải là bản thiết kế chi tiết đến từng khu đô thị, tuyến đường hay công nghệ. Trước hết, phải xác định những giá trị cấu trúc và không gian nền tảng cần được bảo vệ qua nhiều thế hệ.
“Nói cách khác, quy hoạch 100 năm không phải để tiên tri tương lai mà là để giữ gìn lựa chọn cho tương lai”, luật sư Nguyễn Văn Hậu nhấn mạnh.
Từ kinh nghiệm quốc tế, ông cho rằng các quốc gia có năng lực quy hoạch cao không từ bỏ tư duy dài hạn. Điều họ thay đổi là cách biến tầm nhìn dài hạn thành một hệ thống chính sách linh hoạt. Với TP.HCM, tinh thần này phù hợp với Nghị quyết 09-NQ/TW ngày 19/5/2026 của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển TP.HCM trong kỷ nguyên mới, trong đó định hướng Thành phố được ưu tiên lựa chọn áp dụng các quy định pháp luật thuận lợi đối với những lĩnh vực phù hợp với đặc thù.
Theo ông Hậu, TP.HCM không nên máy móc sao chép kinh nghiệm của các nước mà cần học hỏi cấu trúc tư duy. Tầm nhìn càng dài thì càng cần nhiều cơ chế pháp lý để rà soát và điều chỉnh. Thành phố không nên cố dự báo một tương lai duy nhất, mà phải tạo ra những cơ sở vững chắc để chuẩn bị cho nhiều tương lai.
“AI càng phát triển, quy hoạch càng phải linh hoạt. Trong đề án, cần chuyển từ quy hoạch một tương lai sang quy hoạch khả năng thích ứng của tương lai”, ông Hậu đề xuất.
TP.HCM cần một “hạ tầng pháp lý” cho trung tâm tài chính
Từ cách tiếp cận trên, luật sư Nguyễn Văn Hậu đặc biệt lưu ý khoảng trống pháp lý trong dự thảo quy hoạch. Theo ông, trong bối cảnh TP.HCM xây dựng trung tâm tài chính quốc tế, thị trường dịch vụ pháp lý và hạ tầng pháp lý cần được xem là một bộ phận của hạ tầng phát triển.
“Trong đề án, vấn đề pháp lý chưa được đề cập nhiều, trong khi đây là yếu tố rất quan trọng để hỗ trợ vận hành một siêu đô thị trong tương lai”, ông Hậu nhận định.
Theo phân tích của ông, TP.HCM hiện thiếu hành lang pháp lý phù hợp cho các công ty luật quy mô lớn, đủ năng lực cạnh tranh toàn cầu và xử lý những giao dịch tài chính, thương mại quốc tế phức tạp. Khung thể chế và cơ chế giải quyết tranh chấp ngoài tòa án như trọng tài thương mại, hòa giải thương mại gắn với trung tâm tài chính cũng chưa được hoàn thiện đồng bộ.
Bên cạnh đó, thành phố còn thiếu những quy định và mô hình quản trị, pháp luật áp dụng mang tính đặc thù theo chuẩn mực toàn cầu cho một đô thị hiện đại.
Từ đó, ông Hậu đề nghị bổ sung vào quy hoạch mục tiêu xây dựng hệ sinh thái dịch vụ pháp lý mạnh, gắn với phát triển trung tâm tài chính và thương mại. Đồng thời, cần xúc tiến và thiết chế bổ trợ cho Trung tâm Trọng tài Quốc tế của Thành phố, hoàn thiện khung thể chế, phân cấp, phân quyền rõ trong các văn bản quy phạm pháp luật và các nghị quyết có tính đón đầu của TP.HCM.
Mục tiêu cụ thể được ông đề xuất là TP.HCM cần có kế hoạch trở thành một trung tâm pháp lý quan trọng của Đông Nam Á vào năm 2032 và phấn đấu trở thành “Trung tâm dịch vụ pháp lý hàng đầu châu Á”.
Để đạt mục tiêu này, luật sư Nguyễn Văn Hậu kiến nghị thành lập một thiết chế tư vấn pháp lý có khả năng hỗ trợ các Chính phủ Đông Nam Á và châu Á, đóng vai trò trung tâm nghiên cứu, tư vấn và đề xuất chính sách đối với những vấn đề pháp lý mang tính chiến lược.
Thiết chế này đồng thời nghiên cứu, dự báo xu hướng pháp lý mới, theo dõi và phân tích những thay đổi của môi trường pháp lý quốc tế; xây dựng cơ sở dữ liệu pháp lý dùng chung về pháp luật, chính sách, án lệ và thông lệ của các quốc gia châu Á.
Cùng với đó, cần phát triển các dịch vụ pháp lý chuyên sâu trong những lĩnh vực chiến lược như đất đai, bất động sản, đầu tư, chuyển đổi số, tài chính quốc tế, thương mại quốc tế và sở hữu trí tuệ; đồng thời mở rộng sang những lĩnh vực mới như AI, dữ liệu số, công nghệ tài chính, tài sản số, kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn.
Theo ông Hậu, thành phố cũng cần xây dựng hệ sinh thái dịch vụ pháp lý đa ngành, tăng cường liên kết giữa tổ chức hành nghề luật sư, cơ sở đào tạo, doanh nghiệp và cơ quan quản lý nhà nước.
AI càng phát triển, pháp luật càng phải thích ứng
Một đề xuất đáng chú ý khác là xây dựng các bộ nguyên tắc pháp lý chung đối với những lĩnh vực mới. Theo luật sư Nguyễn Văn Hậu, đây là cơ sở để định hướng xây dựng, áp dụng và hoàn thiện pháp luật trong bối cảnh công nghệ thay đổi nhanh.
TP.HCM cần thiết lập cơ chế quản lý linh hoạt, thích ứng, có tính dự báo và đủ khả năng theo kịp sự phát triển của khoa học - công nghệ cũng như các mô hình kinh doanh mới. Quá trình này cần huy động sự tham gia của cơ quan quản lý, tổ chức nghiên cứu và chuyên gia.
Ông cũng đề xuất xây dựng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát đối với các mô hình công nghệ pháp lý mới, tạo môi trường để đánh giá tính khả thi, hiệu quả và mức độ an toàn trước khi áp dụng rộng rãi.
Trong đó, cần thúc đẩy ứng dụng AI trong hoạt động pháp lý, phát triển các giải pháp hỗ trợ nghiên cứu, phân tích, dự báo và tư vấn pháp luật; đồng thời ứng dụng dữ liệu lớn để xây dựng hệ thống phân tích văn bản quy phạm pháp luật, án lệ, hợp đồng và các nguồn dữ liệu pháp lý khác.
Một yêu cầu khác là xây dựng chương trình đào tạo liên ngành giữa pháp luật, công nghệ thông tin, khoa học dữ liệu và AI; mở rộng hợp tác quốc tế, trao đổi học thuật, chuyển giao tri thức và hình thành hệ sinh thái đào tạo, nghiên cứu về công nghệ pháp lý.
Nhìn rộng hơn, ông Hậu cho rằng các mục tiêu phát triển của TP.HCM cần được đặt trong một hệ thống các mốc đánh giá, thay vì coi quy hoạch 100 năm là một bản thiết kế bất biến. Giai đoạn 2026 - 2030, Thành phố phấn đấu duy trì tăng trưởng GRDP tối thiểu 10%/năm, GRDP bình quân đầu người đạt tối thiểu 14.000 USD. Giai đoạn 2031 - 2035, các chỉ tiêu tương ứng được định hướng ở mức tăng trưởng tối thiểu 10%/năm và GRDP bình quân đầu người tối thiểu 25.000 USD.
Giai đoạn 2036 - 2045, TP.HCM hướng tới trở thành trung tâm kinh tế, tài chính, thương mại, pháp lý, logistics, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và văn hóa - xã hội hàng đầu châu Á; duy trì tăng trưởng GRDP bình quân tối thiểu 10%/năm, GRDP bình quân đầu người đạt tối thiểu 75.000 USD.
Xa hơn, giai đoạn 2076 - 2100, Thành phố hướng tới đô thị toàn cầu, thông minh, hiện đại và phát triển toàn diện; đến giai đoạn 2101 - 2125 trở thành đô thị toàn cầu có tầm ảnh hưởng quốc tế, phát triển theo cấu trúc đa cực, đa trung tâm, đa tầng, vận hành bằng dữ liệu, với hạ tầng xanh - xanh dương làm nền tảng sinh thái.
Theo luật sư Nguyễn Văn Hậu, tầm nhìn càng xa thì mức độ chi tiết của đề án càng cần giảm và không gian lựa chọn cho tương lai càng phải tăng. Vì vậy, cùng với quy hoạch không gian, kinh tế và hạ tầng, TP.HCM cần xây dựng cơ chế pháp lý đủ linh hoạt để liên tục rà soát và điều chỉnh.
“Không nên đóng đinh những vấn đề nêu ra trong dự thảo, mà cần để dành nhiều khoảng trống cho những điều trong tương lai mà chúng ta chưa biết”, ông Hậu nói.
Ông cho rằng quy hoạch dài hạn không chỉ là quy hoạch những công trình sẽ được xây dựng, mà còn là quy hoạch những không gian cần được gìn giữ để các thế hệ tương lai tiếp tục lựa chọn. Đó không chỉ là câu chuyện kinh tế hay xây dựng, mà còn là một hợp đồng giữa các thế hệ.
“Và nếu phải cô đọng ý nghĩa của tầm nhìn 100 năm trong một câu, thì đó không phải là việc chúng ta quyết định thay cho những người sống vào năm 2126, mà là việc chúng ta để lại cho các thế hệ mai sau đủ không gian, đủ nguồn lực và đủ quyền lựa chọn để tự quyết định tương lai của mình”, luật sư Nguyễn Văn Hậu nhấn mạnh.
