TP.HCM có cơ hội gì trong cuộc đua bán dẫn?

Cuộc đua bán dẫn toàn cầu đang tăng tốc. Nhu cầu chip cho trí tuệ nhân tạo và trung tâm dữ liệu tiếp tục tăng. Hiệp hội Thống kê thương mại bán dẫn thế giới dự báo doanh thu thị trường có thể đạt 1.510 tỉ USD trong năm 2026. Quy mô lớn hơn mở thêm cơ hội, nhưng cũng đẩy cạnh tranh về vốn, nhân lực và công nghệ lên cao.

TP.HCM đặt mục tiêu trở thành trung tâm công nghiệp bán dẫn. Thành phố có nền công nghiệp điện tử, trường đại học, trung tâm nghiên cứu và doanh nghiệp công nghệ. Tuy nhiên, vị trí của TP.HCM phải được đo bằng số lượng thiết kế được sản xuất, số kỹ sư đúng chuyên môn và mức độ doanh nghiệp trong nước tham gia chuỗi cung ứng.

Theo số liệu Khu Công nghệ cao TP.HCM công bố tháng 7/2025, tính đến ngày 31/12/2024, nơi đây có 37 dự án điện tử và vi mạch, gồm 25 dự án điện tử và 12 dự án vi mạch, với tổng vốn đầu tư 7,756 tỉ USD. Đây là nền móng đáng kể, nhưng phải hiểu đúng là số liệu lũy kế đến cuối năm 2024.

Intel đang vận hành cơ sở lắp ráp và kiểm thử chip tại TP.HCM. Marvell phát triển hoạt động nghiên cứu, thiết kế vi mạch tại Việt Nam, trong đó TP.HCM là địa bàn quan trọng. Tháng 9/2025, Marvell công bố Việt Nam trở thành trung tâm nghiên cứu và phát triển lớn thứ ba của tập đoàn, sau Mỹ và Ấn Độ, với hơn 500 kỹ sư. Những dự án này cho thấy thành phố đã tham gia một số công đoạn cụ thể của chuỗi giá trị bán dẫn.

Kế hoạch số 98/KH-UBND ngày 16/3/2026 đặt mục tiêu thu hút ít nhất 4 dự án đầu tư trong hệ sinh thái bán dẫn tại Khu Công nghệ cao và TP.HCM. Thành phố cũng đặt chỉ tiêu tuyển sinh khoảng 3.340 người ở trình độ đại học và sau đại học, đào tạo lại hoặc nâng cao kỹ năng cho 300 nhân lực, thu hút 10 chuyên gia, hỗ trợ 10 doanh nghiệp khởi nghiệp và triển khai ít nhất 2 dự án nghiên cứu với đối tác quốc tế.

Cơ hội rõ nhất ở thiết kế chip, nghiên cứu và đóng gói kiểm thử

Chuỗi giá trị bán dẫn gồm nhiều công đoạn, từ thiết kế, chế tạo wafer đến đóng gói và kiểm thử. Một nhà máy chế tạo chip quy mô lớn cần vốn rất cao, điện ổn định, nước siêu sạch, hệ thống xử lý hóa chất và mạng lưới nhà cung cấp có độ chính xác nghiêm ngặt. Đây chưa phải lợi thế nổi bật nhất của TP.HCM trong ngắn hạn.

Cửa sáng hơn nằm ở thiết kế vi mạch, nghiên cứu và phát triển, đóng gói, kiểm thử cùng các dịch vụ kỹ thuật. Thành phố có nguồn nhân lực điện tử, công nghệ thông tin và viễn thông lớn. Marvell và Synopsys đã xây dựng đội ngũ nghiên cứu tại Việt Nam. Khu Công nghệ cao cũng có nền tảng lắp ráp, kiểm thử từ Intel. Những yếu tố này giúp TP.HCM mở rộng ở các công đoạn cần nhiều chất xám nhưng chưa đòi hỏi nhà máy chế tạo chip tiên tiến.

Định hướng của thành phố hiện nay cũng không phải làm tất cả. Sở Khoa học và Công nghệ TP.HCM xác định cần lựa chọn phân khúc phù hợp, tập trung vào chip chuyên dụng cho đô thị thông minh, Internet vạn vật và trí tuệ nhân tạo. Cách tiếp cận này thực tế hơn việc chạy theo chip có tiến trình tiên tiến, nơi các trung tâm lâu năm đang nắm lợi thế lớn về vốn, thiết bị và bằng sáng chế.

Không gian phát triển sau sắp xếp địa giới cũng mở thêm lợi thế. Theo Sở Khoa học và Công nghệ TP.HCM, khu vực trung tâm giữ vai trò nghiên cứu và đào tạo; khu vực Bình Dương có lợi thế sản xuất; khu vực Bà Rịa, Vũng Tàu đảm nhiệm logistics quốc tế. Sự phân vai này có thể tạo chuỗi liên kết từ nghiên cứu đến xuất khẩu.

Ngày 15/6/2026, Chính phủ công bố Quyết định số 1061/QĐ-TTg về mở rộng Khu Công nghệ cao TP.HCM thêm 194,84 ha tại phường Long Phước. Khu vực này được định hướng cho nghiên cứu, sản xuất thử nghiệm, ươm tạo, đào tạo, chuyển giao và thương mại hóa công nghệ. Tuy nhiên, quyết định mới là cơ sở pháp lý. Thành phố vẫn phải lập quy hoạch, xác định ranh giới, bố trí nguồn lực và xây dựng hạ tầng trước khi khu vực này tạo ra năng lực thực tế.

Ở phía bắc thành phố, Đề án Đô thị Khoa học công nghệ được phê duyệt tại Quyết định số 315/QĐ-UBND ngày 14/1/2026. Đề án xác định vùng lõi đổi mới sáng tạo khoảng 220 ha tại phường Bình Dương và vành đai sản xuất công nghệ cao rộng hơn 3.100 ha, kết nối các khu công nghiệp VSIP III, Cây Trường, Riverside và Lai Hưng. Đây là quy mô cần dùng thống nhất, thay cho con số khoảng 1.000 ha từng xuất hiện trước đó.

Tuy nhiên, mở rộng không gian công nghiệp mới chỉ là điều kiện ban đầu. Khả năng thu hút doanh nghiệp bán dẫn còn phụ thuộc vào chất lượng hạ tầng và dịch vụ hỗ trợ.

Bà Trần Thị Hồng Minh, Phó Tổng giám đốc Becamex IDC, cho rằng khu công nghiệp thế hệ mới không chỉ cung cấp mặt bằng sản xuất mà phải trở thành hệ sinh thái tích hợp sản xuất, nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và dịch vụ hỗ trợ doanh nghiệp.

Theo bà Minh, mô hình này cần đồng bộ hạ tầng số, hạ tầng xanh, logistics thông minh và trung tâm đổi mới sáng tạo. Đây là điều kiện để doanh nghiệp ứng dụng công nghệ mới, giảm chi phí, tăng năng suất và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu trong các ngành AI, bán dẫn và tự động hóa.

Có hạ tầng nhưng phải biến thành năng lực công nghệ trong nước

Thách thức lớn nhất không chỉ là thiếu kỹ sư, mà còn là khoảng cách giữa đào tạo và yêu cầu doanh nghiệp. Ngành bán dẫn cần nhân lực ở nhiều vị trí, từ kiến trúc chip, thiết kế số, thiết kế tương tự, xác minh, thiết kế vật lý đến kiểm thử và đóng gói. Tăng nhanh chỉ tiêu nhưng thiếu công cụ thiết kế, giảng viên có kinh nghiệm và dự án thực tế sẽ khó tạo ra người có thể làm việc ngay.

Mục tiêu đào tạo ít nhất 9.000 nhân lực trình độ đại học trở lên đến năm 2030 là mục tiêu của TP.HCM trong Kế hoạch số 1231/KH-UBND ngày 24/2/2025, không phải mục tiêu riêng của Liên minh ARTSeMi. Liên minh này kết nối trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp để hỗ trợ thực hiện mục tiêu chung. Trách nhiệm về kết quả đào tạo thuộc về cơ quan quản lý, các cơ sở đào tạo cùng doanh nghiệp liên quan.

Thiết kế chip còn đòi hỏi phần mềm tự động hóa thiết kế điện tử, thư viện sở hữu trí tuệ, hệ thống tính toán mạnh và kinh phí sản xuất thử. Kế hoạch năm 2026 có nội dung chuẩn bị đầu tư trung tâm tính toán hiệu năng cao tại Công viên phần mềm Quang Trung. Chương trình quốc gia cũng đặt phòng thí nghiệm bán dẫn dùng chung cấp quốc gia tại Đại học Quốc gia TP.HCM, phục vụ thiết kế, sản xuất, đóng gói và kiểm thử. Vấn đề là phải có cơ chế để trường, doanh nghiệp nhỏ và startup tiếp cận với chi phí hợp lý.

Chỉ tiêu thu hút 4 dự án đầu tư trong năm 2026 cũng cần được đánh giá bằng chất lượng. Một dự án tạo giá trị lớn khi có nghiên cứu tại chỗ, sử dụng kỹ sư Việt Nam, hợp tác với cơ sở đào tạo và mở cơ hội cho doanh nghiệp trong nước tham gia chuỗi cung ứng. Nếu dự án chủ yếu nhập thiết bị, sử dụng ít nhà cung cấp nội địa và giữ công nghệ ở nước ngoài, mức đóng góp cho thành phố sẽ hạn chế.

Một điểm nghẽn khác là thương mại hóa. Từ bản thiết kế đến chip được sản xuất thử là quãng đường tốn kém. Sản phẩm sau đó phải vượt qua kiểm định, tìm khách hàng và cạnh tranh về giá. Thành phố cần cơ chế đặt hàng nghiên cứu gắn với nhu cầu thực tế, hỗ trợ sản xuất thử và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ. Nếu không có đầu ra, nhiều dự án dễ dừng ở mô hình trình diễn hoặc báo cáo nghiệm thu.

Cuộc đua bán dẫn là cuộc đua dài hạn. Thành phố cần chứng minh bằng số thiết kế được sản xuất thử, số bằng sáng chế, doanh thu từ sản phẩm chip, tỷ lệ kỹ sư làm đúng chuyên môn và số doanh nghiệp nội địa tham gia chuỗi cung ứng. Khi các chỉ số đó tăng lên, tham vọng trở thành trung tâm bán dẫn mới thực sự có cơ sở.