TP.HCM kích hoạt chiến lược chống thiên tai 30 năm trước biến đổi khí hậu

UBND TP.HCM vừa phê duyệt kế hoạch triển khai Chiến lược quốc gia phòng, chống thiên tai đến năm 2030, tầm nhìn 2050. Đây được xem như một “bản tổng chỉ huy” cho công tác phòng chống thiên tai của siêu đô thị gần 14 triệu dân, đánh dấu bước chuyển quan trọng từ tư duy “ứng phó khi thiên tai xảy ra” sang chủ động quản trị rủi ro ngay từ khâu quy hoạch và phát triển đô thị.

Chuyển từ “ứng phó” sang “quản trị rủi ro thiên tai”

Với vị trí địa lý đặc thù nằm ở hạ lưu hệ thống sông lớn như sông Đồng Nai – Sài Gòn, TP.HCM từ lâu đã phải đối mặt với nhiều dạng thiên tai cùng lúc. Triều cường, mưa lớn, ngập lụt đô thị, sạt lở bờ sông và xâm nhập mặn đang tạo thành “gọng kìm” đe dọa sự phát triển bền vững của thành phố.

Theo đánh giá của các cơ quan chuyên môn, tần suất xuất hiện các hiện tượng thời tiết cực đoan tại khu vực Nam Bộ đang có xu hướng gia tăng trong nhiều năm gần đây. Những cơn mưa lớn vượt kỷ lục, triều cường dâng cao bất thường hay các vụ sạt lở bờ sông nghiêm trọng đã trở thành lời cảnh báo rõ ràng về tác động ngày càng mạnh mẽ của biến đổi khí hậu đối với đô thị đông dân nhất cả nước.

Trong bối cảnh đó, TP.HCM đặt ra mục tiêu đầy tham vọng: đến năm 2030 giảm ít nhất 50% thiệt hại do thiên tai gây ra so với giai đoạn 10 năm trước, đồng thời xây dựng hệ thống quản lý rủi ro thiên tai hiện đại, đồng bộ và có khả năng phản ứng nhanh.

Một trong những điểm cốt lõi của kế hoạch lần này là thay đổi tư duy quản lý thiên tai.

Thay vì chỉ tập trung vào khâu khắc phục hậu quả sau khi thiên tai xảy ra, TP.HCM xác định cần tích hợp quản lý rủi ro thiên tai vào toàn bộ quá trình quy hoạch phát triển đô thị và kinh tế – xã hội.

Điều này đồng nghĩa với việc mọi dự án hạ tầng, khu dân cư hay công trình lớn trong tương lai đều phải được đánh giá kỹ lưỡng về rủi ro thiên tai, khả năng thoát nước, chống ngập cũng như các yếu tố an toàn môi trường.

Nguyên tắc chỉ đạo xuyên suốt vẫn là phương châm quen thuộc trong phòng chống thiên tai của Việt Nam: “bốn tại chỗ” và “ba sẵn sàng”. Tuy nhiên, điểm mới là thành phố áp dụng thêm mô hình quản trị “6 rõ”, gồm: rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm, rõ thời gian, rõ kết quả và rõ thẩm quyền.

Cách tiếp cận này nhằm tránh tình trạng chồng chéo trong điều hành, đặc biệt trong các tình huống khẩn cấp đòi hỏi phản ứng nhanh và sự phối hợp đồng bộ giữa nhiều cơ quan.

Công nghệ trở thành “lá chắn” phòng chống thiên tai

Trong chiến lược phòng chống thiên tai của TP.HCM, công nghệ được xem là một trụ cột quan trọng.

Thành phố đặt mục tiêu đến năm 2030, 100% cơ quan điều hành phòng chống thiên tai các cấp hoàn thiện cơ sở dữ liệu số, kết nối liên thông và cập nhật theo thời gian thực.

Các công nghệ hiện đại như trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), viễn thám và hệ thống cảm biến tự động sẽ được ứng dụng để theo dõi diễn biến thời tiết, mực nước, nguy cơ sạt lở cũng như các hiện tượng thủy văn.

Kế hoạch cũng đặt mục tiêu 90% khu vực có nguy cơ thiên tai cao được lắp đặt hệ thống giám sát tự động, giúp phát hiện sớm rủi ro và phát cảnh báo kịp thời cho người dân.

Đối với khu vực ven biển và ngư dân, 100% tàu cá hoạt động xa bờ phải được trang bị hệ thống giám sát hành trình qua vệ tinh, đảm bảo duy trì liên lạc ngay cả trong điều kiện thời tiết nguy hiểm.

Ngập nước từ lâu đã là bài toán nan giải của TP.HCM. Những trận mưa lớn kết hợp triều cường có thể khiến nhiều tuyến đường trung tâm chìm trong nước chỉ sau vài giờ.

Trong kế hoạch phòng chống thiên tai mới, thành phố đưa ra chiến lược tổng thể để giải quyết vấn đề này.

Các dự án hạ tầng lớn như cống kiểm soát triều, kè chống sạt lở và hệ thống tiêu thoát nước sẽ tiếp tục được đầu tư nâng cấp. Tuy nhiên, điểm đáng chú ý là TP.HCM không chỉ dựa vào các công trình bê tông.

Thay vào đó, thành phố ưu tiên các giải pháp “thuận thiên”, như xây dựng hồ điều hòa, bảo vệ không gian thoát lũ, mở rộng hệ thống kênh rạch tự nhiên và kiểm soát chặt việc lấn chiếm kênh rạch.

Các chuyên gia cho rằng cách tiếp cận này phù hợp với xu hướng phát triển đô thị bền vững trên thế giới, khi nhiều thành phố lớn đã chuyển sang mô hình “thành phố bọt biển” (sponge city) nhằm tăng khả năng hấp thụ và điều tiết nước mưa.

Thích ứng với xâm nhập mặn và biến đổi khí hậu

Không chỉ khu vực nội đô, các vùng ngoại thành và ven biển của TP.HCM cũng đang chịu nhiều tác động từ biến đổi khí hậu.

Những khu vực như Cần Giờ, Nhà Bè hay một phần Bình Chánh thường xuyên phải đối mặt với xâm nhập mặn, triều cường và sạt lở bờ sông.

Theo kế hoạch mới, ngành nông nghiệp thành phố sẽ tập trung nghiên cứu chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi phù hợp với điều kiện khí hậu mới. Các mô hình nông nghiệp thích ứng với hạn hán, xâm nhập mặn và nước lợ sẽ được khuyến khích phát triển.

Song song đó, việc bảo vệ và mở rộng rừng phòng hộ ven biển Cần Giờ được xác định là một nhiệm vụ chiến lược. Hệ sinh thái rừng ngập mặn không chỉ giúp giảm sóng, chống xói lở mà còn đóng vai trò như “bức tường xanh” bảo vệ thành phố trước tác động của nước biển dâng.

Một trong những mục tiêu quan trọng của kế hoạch là đảm bảo an toàn tính mạng cho người dân.

TP.HCM sẽ tiến hành rà soát toàn bộ các khu dân cư nằm trong vùng có nguy cơ sạt lở hoặc ngập sâu. Những khu vực nguy hiểm sẽ được lập kế hoạch di dời hoặc bố trí lại dân cư.

Trong trường hợp chưa thể di dời ngay, các khu vực này sẽ được trang bị hệ thống cảnh báo sớm, giám sát địa chất và thủy văn, giúp phát hiện nguy cơ và tổ chức sơ tán kịp thời khi cần thiết.

Bên cạnh đó, thành phố cũng khuyến khích xây dựng nhà ở an toàn và các công trình cộng đồng có thể trở thành nơi trú ẩn khi thiên tai xảy ra.

Thiên tai tại TP.HCM không chỉ xuất phát từ yếu tố nội đô mà còn chịu ảnh hưởng lớn từ các hồ chứa và hệ thống sông ở thượng nguồn.

Do đó, kế hoạch phòng chống thiên tai lần này nhấn mạnh vai trò phối hợp liên vùng.

TP.HCM sẽ tăng cường trao đổi dữ liệu và phối hợp vận hành với các hồ chứa lớn như hồ Dầu Tiếng, hồ Trị An và hồ Sông Ray.

Việc cập nhật liên tục các kịch bản xả lũ và điều tiết nước sẽ giúp các địa phương hạ du chủ động hơn trong việc sơ tán dân cư và bảo vệ hạ tầng.

Hướng tới đô thị chống chịu thiên tai vào năm 2050

Để triển khai chiến lược này, TP.HCM đã phân công rõ trách nhiệm cho từng cơ quan.

Sở Nông nghiệp và Môi trường đóng vai trò đầu mối điều phối. Bộ Tư lệnh TP.HCM và Công an thành phố chịu trách nhiệm hiện đại hóa phương tiện cứu hộ, cứu nạn. Ngành giáo dục cũng được giao nhiệm vụ đưa kiến thức phòng chống thiên tai vào chương trình học.

Những bước đi này cho thấy TP.HCM đang chuẩn bị cho một chặng đường dài.

Tầm nhìn đến năm 2050, thành phố hướng tới mục tiêu trở thành đô thị có khả năng chống chịu thiên tai cao, nơi các yếu tố tự nhiên được tích hợp hài hòa với phát triển đô thị và kinh tế.

Trong cuộc đua với biến đổi khí hậu, TP.HCM không còn lựa chọn nào khác ngoài việc đi trước một bước. Bản kế hoạch ban hành theo Quyết định 1418 có thể chính là viên gạch đầu tiên đặt nền móng cho tương lai an toàn của siêu đô thị lớn nhất Việt Nam.