Trung Quốc có đứng sau làn sóng người Mỹ ghét trung tâm dữ liệu AI?
Các nghị sĩ đảng Cộng hòa, nhà đầu tư công nghệ và cả OpenAI đều cho rằng làn sóng phản đối trung tâm dữ liệu ở Mỹ có liên quan đến sự can thiệp của Trung Quốc.
Song theo các chuyên gia, câu chuyện thực tế phức tạp hơn nhiều.
Ngày càng có nhiều quan chức cánh hữu và nhà đầu tư vào trung tâm dữ liệu cáo buộc rằng các cuộc biểu tình phản đối trung tâm dữ liệu ở Mỹ đang được chính phủ Trung Quốc tài trợ và tác động từ phía sau. OpenAI cũng góp phần làm nóng cuộc tranh luận khi hôm 11/6 công bố một báo cáo, cho biết phát hiện một nhóm tài khoản xuất phát từ Trung Quốc đã lan truyền các thông điệp phản đối trung tâm dữ liệu trên mạng xã hội.
Tuy nhiên, những chuyên gia trao đổi với tạp chí WIRED (Mỹ) tỏ ra hoài nghi trước các cáo buộc về tài trợ từ Trung Quốc. Họ cho rằng nếu có sự can thiệp từ nước ngoài thì đó nhiều khả năng chỉ là yếu tố bổ sung vào những căng thẳng vốn đã tồn tại trong xã hội Mỹ liên quan đến AI và các trung tâm dữ liệu.
Làn sóng phản đối trung tâm dữ liệu lan rộng khắp nước Mỹ
Vài tháng gần đây, sự phản đối của người dân địa phương với các trung tâm dữ liệu tại Mỹ tăng mạnh. Một cuộc thăm dò do trang tin khí hậu Heatmap công bố tuần trước cho thấy hơn 1/2 người Mỹ ủng hộ việc tạm dừng phát triển thêm các trung tâm dữ liệu. Một khảo sát khác do tổ chức nghiên cứu chính sách Public First (Anh) thực hiện hồi đầu tháng 6 cũng cho thấy mức độ ủng hộ trung tâm dữ liệu ở Mỹ thấp nhất trong số 15 quốc gia được khảo sát.
Quan điểm cho rằng Trung Quốc đứng sau các phong trào phản đối trung tâm dữ liệu đang ngày càng lan rộng tại Mỹ. Hôm 11/6, Thượng nghị sĩ đảng Cộng hòa Tom Cotton đã gửi thư tới quyền Bộ trưởng Tư pháp Todd Blanche, đề nghị điều tra về sự can thiệp từ nước ngoài "do Trung Quốc dẫn dắt" nhằm thao túng dư luận.
Ông không phải là người duy nhất đưa ra lo ngại này. Tuần trước, các lãnh đạo đảng Cộng hòa trong Ủy ban Năng lượng và Thương mại của Hạ viện cũng gửi thư tới Nhà Trắng và FBI (Cục Điều tra Liên bang Mỹ) để bày tỏ quan ngại về các chiến dịch nước ngoài nhắm vào việc phát triển trung tâm dữ liệu.
Trong khi đó, Bộ trưởng Nội vụ Mỹ Doug Burgum nói với Fox Business hồi tháng 5 rằng những nơi cố xây dựng trung tâm dữ liệu đang bị "dội bom" bởi các chiến dịch tuyên truyền từ nước ngoài.
Các nhà phát triển trung tâm dữ liệu cũng nhanh chóng tận dụng lập luận này. Kevin O'Leary, nhà đầu tư Canada đang phát triển một dự án trung tâm dữ liệu khổng lồ gây tranh cãi tại bang Utah (Mỹ), đã sử dụng đồ họa từ báo cáo từ Bitcoin Policy Institute hồi tháng 5 để khẳng định rằng sự phản đối dự án của ông bị kích động bởi các thế lực nước ngoài.
Bitcoin Policy Institute là tổ chức nghiên cứu chính sách phi lợi nhuận và tự nhận là phi đảng phái, tập trung vào việc nghiên cứu tác động của Bitcoin với kinh tế, năng lượng, an ninh quốc gia và hệ thống tiền tệ.
Công ty phân tích mạng xã hội Graphika đã theo dõi các cuộc thảo luận phản đối trung tâm dữ liệu trên Facebook, Bluesky và TikTok suốt một năm qua.
Dina Sadek - nhà phân tích của Graphika - cho biết công ty "vẫn chưa thấy bằng chứng về các chiến dịch gây ảnh hưởng có tổ chức hoặc quy mô lớn có thể truy ngược tới một tác nhân nước ngoài", ngoại trừ hai trường hợp đáng chú ý.
Trường hợp thứ nhất là một mạng lưới tài khoản hoạt động trên nhiều nền tảng, sử dụng ảnh đại diện tạo bằng AI và bình luận về nhiều vấn đề xã hội khác nhau, đôi khi nhắc đến các hãng công nghệ Mỹ.
Trường hợp thứ hai là một số trang Facebook đăng tải hình ảnh phản đối trung tâm dữ liệu được tạo bằng AI. Theo Dina Sadek, những trang này thường có quản trị viên ở Bangladesh và có thể chỉ tồn tại nhằm mục đích kiếm tiền từ lượt tương tác.
"Nghiên cứu của chúng tôi cho thấy các tác nhân trong nước tại Mỹ mới là lực lượng dẫn dắt cuộc thảo luận phản đối trung tâm dữ liệu trên mạng", Dina Sadek nhấn mạnh.
Báo cáo của OpenAI có đưa ra các hình ảnh phản đối trung tâm dữ liệu được tạo bằng ChatGPT. Công ty cho biết chúng được sử dụng trong một chiến dịch nhằm "khuếch đại những lo ngại vốn có của công chúng về giá điện và tác động tại địa phương của việc phát triển trung tâm dữ liệu". Tuy nhiên, OpenAI cũng thừa nhận rằng "không tìm thấy bằng chứng cho thấy các thông điệp này đã lan rộng đáng kể" ngoài phạm vi những tài khoản bị đánh dấu.
Tranh cãi về bằng chứng Trung Quốc gây ảnh hưởng
Báo cáo từ Bitcoin Policy Institute mà Kevin O'Leary viện dẫn là một trong những nguồn chính cho các cáo buộc của phe bảo thủ về ảnh hưởng từ Trung Quốc. Báo cáo này, cũng được các nghị sĩ đảng Cộng hòa tại Hạ viện trích dẫn, cho rằng có một mạng lưới tài trợ phi lợi nhuận liên kết các phong trào phản đối trung tâm dữ liệu với những nhà tài trợ nước ngoài, gồm cả Trung Quốc.
Báo cáo còn cho rằng truyền thông nhà nước Trung Quốc đang "công khai vận động chống lại các trung tâm dữ liệu AI của Mỹ". Để chứng minh điều này, báo cáo trích dẫn các câu chuyện cùng video về xu hướng chống trung tâm dữ liệu và chi phí năng lượng tăng cao - hai chủ đề mà các phương tiện truyền thông Mỹ và quốc tế đã đưa tin rất nhiều.
Sam Lyman, Giám đốc nghiên cứu tại Bitcoin Policy Institute và là tác giả báo cáo, cho biết ông bắt đầu chú ý tới vấn đề này sau cuộc thảo luận về an toàn AI hồi tháng 4 do Thượng nghị sĩ Bernie Sanders tổ chức, với sự tham gia của 4 chuyên gia, trong đó có 2 người đến từ Trung Quốc, bàn về nhu cầu hợp tác quốc tế.
"Đó rõ ràng là một chiến dịch thao túng tâm lý", ông nói về sự kiện này.
Tuy nhiên, các chuyên gia về Trung Quốc và AI trao đổi với WIRED tỏ ra nghi ngờ trước kết luận rằng cường quốc châu Á có chủ đích can dự vào cuộc tranh luận về trung tâm dữ liệu tại Mỹ.
Kyle Chan, nghiên cứu viên tại Viện Brookings, cho rằng việc các quan chức và chuyên gia Mỹ trao đổi với những chuyên gia hàng đầu của Trung Quốc không phải là điều bất thường. Những năm gần đây, hai bên cũng từng có các cuộc đối thoại tương tự về nhiều vấn đề toàn cầu cấp bách như biến đổi khí hậu. Đáng chú ý, Xue Lan - một trong những diễn giả người Trung Quốc bị Bitcoin Policy Institute nhắc tên - cũng là nghiên cứu viên không thường trú tại Viện Brookings.
Theo Kyle Chan, nếu muốn mời những người có tiếng nói về AI ở Trung Quốc, gần như chắc chắn đó sẽ là những chuyên gia có liên hệ với chính phủ hoặc từng tư vấn cho chính phủ Trung Quốc. Điều này đặc biệt phổ biến trong giới học thuật, nơi các học giả thường vừa nghiên cứu, vừa tham gia đóng góp ý kiến cho quá trình hoạch định chính sách.
"Việc mô tả điều đó có thể khiến người ta cảm thấy đáng ngờ hoặc đáng lo ngại. Song thực tế, nếu muốn hiểu cuộc tranh luận về AI ở Trung Quốc, bạn phải mời những người thực sự có ảnh hưởng và đóng vai trò quan trọng trong lĩnh vực này tham gia", Kyle Chan nói.
"Khuếch đại những vấn đề xã hội vốn đã gây chia rẽ ở Mỹ"
Graham Webster, nhà nghiên cứu tại Trung tâm Hợp tác và An ninh Quốc tế thuộc Đại học Stanford (Mỹ), cho rằng những dấu hiệu được nêu trong báo cáo không giống với các chiến dịch gây ảnh hưởng của Trung Quốc từng được ghi nhận trước đây. Ông đặc biệt nghi ngờ việc báo cáo của Bitcoin Policy Institute xem những bài viết từ truyền thông nhà nước như China Daily là bằng chứng cho thấy Trung Quốc đang tiến hành một chiến dịch tác động dư luận.
"Bạn thấy báo chí Mỹ liên tục đưa tin về những tranh luận xoay quanh các trung tâm dữ liệu. Vì vậy, việc truyền thông tiếng Anh của Trung Quốc tiếp tục đưa tin về các câu chuyện đó không có gì bất thường. Đó đơn giản là cách các hãng tin và cơ quan truyền thông hoạt động", ông lý giải.
Cả Kyle Chan và Graham Webster đều nhấn mạnh rằng trước đây từng có trường hợp các tác nhân Trung Quốc cố tình khuếch đại những vấn đề xã hội vốn đã gây chia rẽ ở Mỹ, chẳng hạn các cuộc biểu tình liên quan đến chiến sự Gaza.
Tương tự, Sam Lyman của Bitcoin Policy Institute cũng thừa nhận rằng người dân tại các địa phương có những lo ngại và thắc mắc hoàn toàn chính đáng về AI cũng như việc xây dựng các trung tâm dữ liệu, chẳng hạn tác động đến môi trường, mức tiêu thụ điện năng hay ảnh hưởng tới đời sống cộng đồng.
Tuy nhiên, ngay cả khi phần lớn làn sóng phản đối ở Mỹ ban đầu xuất phát một cách tự nhiên từ những mối quan tâm thực tế này, vẫn có khả năng các thế lực nước ngoài sẽ tìm cách lợi dụng hoặc khuếch đại những bất mãn đó.
Báo cáo của OpenAI nhận định: "Việc nhắm vào OpenAI và các dự án xây dựng trung tâm dữ liệu tại Mỹ đáng chú ý không phải vì chiến dịch này đã thay đổi được dư luận. Nó cho thấy những người đứng sau các chiến dịch gây ảnh hưởng có liên hệ với Trung Quốc đang thử nghiệm các câu chuyện xoay quanh hạ tầng AI".
Theo Kyle Chan của Viện Brookings, báo cáo của OpenAI phản ánh "một xu hướng rộng hơn, trong đó truyền thông nhà nước Trung Quốc và các tác nhân liên quan khuếch đại những bất mãn có thật trong xã hội Mỹ nhằm khiến hình ảnh nước Mỹ trở nên tiêu cực hơn".
"Tôi sẽ thận trọng khi đánh giá mức độ tác động của những nỗ lực này trước khi có thêm bằng chứng. Tuy vậy, đây vẫn là điều đáng để tiếp tục theo dõi", ông cho hay.
