TS-BS Lê Quốc Hùng cảnh báo Chikungunya bùng phát ở Việt Nam
Bệnh Chikungunya đang bùng phát mạnh tại Trung Quốc và khu vực Ấn Độ Dương. Vậy Chikungunya nguy hiểm đến mức nào?
Chikungunya là một căn bệnh do vi rút Chikungunya (CHIKV) gây ra, lây truyền từ người sang người qua muỗi Aedes. Gần đây, bệnh Chikungunya đang có xu hướng gia tăng, bùng phát mạnh tại các đảo Ấn Độ Dương như La Réunion và Mayotte, rồi lan sang một số khu vực ở châu Phi, Nam Á, châu Âu. Đáng chú ý, đã ghi nhận ổ dịch tại các đảo Ấn Độ Dương và tỉnh Quảng Đông (Trung Quốc).
.jpg)
Trao đổi với phóng viên Một Thế Giới, TS-BS Lê Quốc Hùng - Trưởng Khoa Bệnh nhiệt đới, Bệnh viện Chợ Rẫy cho biết: Dịch bệnh Chikungunya đang gia tăng tại một số quốc gia trong khu vực, đặc biệt tại Trung Quốc; trong khi đó, muỗi Aedes (muỗi vằn truyền bệnh Chikungunya) đã xuất hiện tại nhiều địa phương của Việt Nam, khiến nguy cơ xâm nhập và lây lan qua người nhập cảnh mang mầm bệnh là rất cao.
Vậy theo bác sĩ, nguy cơ dịch bệnh Chikungunya bùng phát tại Việt Nam trong thời gian tới là rất cao?
TS-BS Lê Quốc Hùng: Bệnh Chikungunya có khả năng cao bùng phát tại Việt Nam, vì gần đây khu vực châu Á đã ghi nhận các đợt bùng phát lớn (đảo La Réunion, Mayotte ở Ấn Độ Dương; tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc). Trong khi đó, muỗi Aedes đang lưu hành rộng tại Việt Nam; điều kiện khí hậu và đô thị hóa lại rất thuận lợi cho muỗi phát triển.
Theo cập nhật của Tổ chức Y tế thế giới (WHO) vào tháng 6.2025, đã có bằng chứng lây truyền của Chikungunya ở Campuchia, quốc gia láng giềng với Việt Nam; trước đây từng phát hiện dấu vết virus CHIKV ở Việt Nam. Nhìn chung nguy cơ gia tăng do giao thương quốc tế và biến đổi khí hậu.
Các triệu chứng của bệnh Chikungunya khá giống triệu chứng của sốt xuất huyết và Zika. Vậy làm thế nào để người bệnh có thể phân biệt được mình đang mắc bệnh nào trong 3 bệnh trên, thưa ông?
TS-BS Lê Quốc Hùng: Cả 3 bệnh trên đều do vi rút truyền qua muỗi Aedes aegypti và Aedes albopictus; thời gian ủ bệnh ngắn (từ vài ngày đến khoảng 2 tuần); khởi phát cấp tính với sốt, mệt, đau cơ - khớp, có thể phát ban; chưa có thuốc điều trị đặc hiệu; phòng bệnh chủ yếu là diệt muỗi, chống muỗi đốt.
Tuy nhiên, bệnh Chikungunya có thời gian ủ bệnh thường từ 3 - 7 ngày, trong khi đó sốt xuất huyết từ 4 - 10 ngày, Zika từ 3 - 14 ngày.
Khởi phát điển hình của bệnh Chikungunya thường sốt cao đột ngột kèm đau khớp dữ dội, đối xứng ngay từ đầu; sốt xuất huyết cũng sốt cao đột ngột nhưng kèm đau đầu, đau hốc mắt, đau mỏi cơ, ít đau khớp dữ dội; còn Zika thì sốt nhẹ kèm phát ban dát sẩn, viêm kết mạc không mủ, đau khớp nhẹ.
Triệu chứng toàn thân của bệnh Chikungunya là viêm, đau khớp rõ (bàn, cổ tay, gối, cổ chân), phát ban, giảm bạch cầu lympho, giảm tiểu cầu nhẹ hoặc không giảm; còn sốt xuất huyết thì xuất huyết da - niêm, đau bụng, nôn, gan to, giảm tiểu cầu rõ, cô đặc máu, thoát huyết tương; Zika thì phát ban, kèm viêm kết mạc, đau khớp nhẹ, có thể viêm cơ, sốt ngắn ngày…
Đặc biệt, biến chứng đặc trưng của bệnh Chikungunya là thần kinh (viêm não, viêm màng não), tim mạch (viêm cơ tim) hiếm, viêm khớp mạn tính kéo dài trên 3 tháng ở 20 - 50% bệnh nhân; còn sốt xuất huyết thì sốc do thoát huyết tương 1 - 5%, xuất huyết nặng dưới 1%, suy tạng dưới 1% (tỉ lệ cao hơn ở sốt xuất huyết nặng); Zika gây tật bẩm sinh (đầu nhỏ) ở 5 - 14% trẻ có mẹ nhiễm trong thai kỳ, biến chứng thần kinh ở người lớn (hội chứng Guillain-Barré) dưới 1%.
Như vậy, bệnh Chikungunya thực sự nguy hiểm đến tính mạng? Xin bác sĩ cho biết nhóm người nào khi mắc bệnh Chikungunya dễ bị biến chứng nặng?
TS-BS Lê Quốc Hùng: Bệnh Chikungunya có thể nguy hiểm đến tính mạng, nhưng hiếm, vì đa số tự giới hạn. Tình trạng dễ bị biến chứng nặng hoặc tử vong chủ yếu gặp ở người trên 65 tuổi, sơ sinh phơi nhiễm quanh (sát lúc sinh) và người có bệnh nền (đái tháo đường, bệnh tim, tăng huyết áp).
Ngoài ra, các thể nặng đã ghi nhận biến chứng thần kinh, viêm cơ tim gây suy tim, nhiễm khuẩn kèm theo, sepsis (hiếm).
Những biến chứng nào là nguy hiểm nhất của bệnh Chikungunya, thưa bác sĩ?
TS-BS Lê Quốc Hùng: Biến chứng nguy hiểm nhất của bệnh Chikungunya là thần kinh (viêm não, viêm màng não, co giật, GBS…); tim mạch (viêm cơ tim, rối loạn dẫn truyền, suy tim); viêm khớp mạn (đau khớp kéo dài)… Trong đó, biến chứng thần kinh chiếm khoảng 0,1 - 9% trong các hình thái nặng, hoặc xuất hiện ở trẻ sơ sinh, người lớn tuổi, có thể đến 25 - 60% trong các ca bất thường hoặc nặng; đối với bệnh tim mạch thì rất hiếm, không có số liệu chính xác, ghi nhận trong vài trường hợp cá biệt; viêm khớp mạn tính chiếm khoảng 30 - 79% bệnh nhân có đau khớp kéo dài sau cấp, phổ biến nhất ở mức 30 - 40%, có tài liệu ghi đến 54 - 79% sau 15 - 36 tháng.
Phụ nữ mang thai mắc bệnh Chikungunya liệu có nguy cơ lây sang thai nhi, hoặc ảnh hưởng đến quá trình mang thai không?
TS-BS Lê Quốc Hùng: Phụ nữ mang thai mắc bệnh Chikungunya có nguy cơ lây từ mẹ sang con, chủ yếu trong lúc chuyển dạ (các ca lây qua nhau thai là rất hiếm gặp). Trẻ sơ sinh nhiễm chu sinh (lây từ mẹ sang con trong lúc chuyển dạ) có nguy cơ bệnh rất nặng và dễ bị di chứng thần kinh.
Vì vậy, trường hợp này cần thận trọng dùng vắc xin sống giảm độc lực khi có thai (nên hoãn đến sau sinh; chỉ cân nhắc dùng vắc xin ngay nếu nguy cơ phơi nhiễm rất cao và không tránh được).
Hiện nay bệnh Chikungunya chưa có thuốc đặc hiệu, bác sĩ khuyến nghị phác đồ điều trị và chăm sóc bệnh nhân như thế nào?
TS-BS Lê Quốc Hùng: Khi chưa có thuốc kháng vi rút đặc hiệu cho Chikungunya thì về nguyên tắc chung là điều trị chủ yếu giảm triệu chứng; ngăn biến chứng; hỗ trợ phục hồi.
Thuốc sử dụng ở giai đoạn cấp (sốt, đau khớp rõ) là thuốc hạ sốt giảm đau như: Paracetamol (ưu tiên dùng khi chưa loại trừ Dengue (500 - 1.000mg/lần, mỗi 6 - 8 giờ, tối đa 3g/ngày cho người lớn); NSAID (ibuprofen, naproxen...) - chỉ dùng khi đã loại trừ Dengue, giúp giảm đau khớp hiệu quả hơn.
Trong quá trình điều trị tránh Aspirin và các NSAID trong những ngày đầu khi chưa loại trừ Dengue do nguy cơ chảy máu. Thuốc giảm đau bậc cao hơn (opioid nhẹ) có thể cân nhắc ngắn hạn khi đau khớp nặng không đáp ứng thuốc thông thường.
Ở giai đoạn mạn (đau khớp kéo dài) thi sử dụng thuốc chống viêm không steroid liều duy trì, dùng xen kẽ với paracetamol; vật lý trị liệu và tập vận động khớp để tránh cứng khớp. Một số trường hợp khớp viêm mạn tính có thể cần thuốc chống thấp khớp (DMARDs) theo chỉ định chuyên khoa.
Ngoài ra, cần có chế độ nghỉ ngơi, dinh dưỡng, thuốc nâng thể trạng phù hợp. Trong đó, ở giai đoạn cấp phải nghỉ ngơi tuyệt đối trên giường khi sốt và đau khớp nhiều. Sau khi giảm sốt thì duy trì hoạt động nhẹ nhàng, tránh vận động mạnh gây tổn thương khớp. Ở giai đoạn đau khớp kéo dài, cần kết hợp nghỉ ngơi hợp lý và tập luyện nhẹ (yoga, co duỗi, thủy trị liệu).
Chế độ ăn ở giai đoạn cấp là ăn thức ăn dễ tiêu, giàu năng lượng, chia nhiều bữa nhỏ; uống nhiều nước, oresol hoặc nước trái cây để tránh mất nước; tăng protein từ thịt nạc, cá, trứng, sữa để hỗ trợ phục hồi; bổ sung vitamin từ rau xanh, trái cây (vitamin C, E) giúp hồi phục mô và kháng oxy hóa. Kiêng rượu bia, nước ngọt có gas, thức ăn nhiều dầu mỡ khó tiêu… Đồng thời theo dõi và tái khám, nếu sốt kéo dài trên 1 tuần; đau khớp nặng không giảm; xuất hiện dấu hiệu bất thường thần kinh hoặc tim mạch…
Bác sĩ có lời khuyên gì đối với người dân trong tình hình bệnh Chikungunya đang bùng phát ở nhiều quốc gia và có nguy cơ cao lây lan, bùng phát ở Việt Nam?
TS-BS Lê Quốc Hùng: Trong lúc này, mỗi người dân phải chủ động phòng tránh muỗi đốt bằng cách ngủ màn, kể cả ban ngày, vì muỗi Aedes thường đốt vào ban ngày; mặc quần áo dài tay, sáng màu để giảm nguy cơ muỗi đốt; dùng kem/chất chống muỗi có chứa DEET, picaridin hoặc IR3535, đặc biệt khi ở ngoài trời; lắp lưới chống muỗi ở cửa và cửa sổ; phun thuốc diệt muỗi định kỳ ở khu dân cư, đặc biệt khi có ổ dịch.
Bên cạnh đó, người dân cần loại bỏ những nơi sinh sản của muỗi như lật úp hoặc che kín các dụng cụ chứa nước; thay nước bình hoa, chậu cảnh, bể cá thường xuyên; dọn dẹp các vật dụng phế thải (chai, lon, lốp xe…) có thể đọng nước; vệ sinh máng xối, bể chứa nước mưa, bồn tắm ngoài trời.
Tự bảo vệ trong vùng dịch như hạn chế ra ngoài vào sáng sớm và chiều tối khi muỗi hoạt động mạnh; mang theo chất chống muỗi khi đi du lịch đến vùng đang có dịch.
Xin cảm ơn bác sĩ!
Theo các chuyên gia y tế ở những bệnh nhân có triệu chứng, bệnh CHIKV thường khởi phát sau 4 - 8 ngày (dao động từ 2 - 12 ngày) kể từ khi bị muỗi nhiễm bệnh đốt. Bệnh đặc trưng bởi sốt đột ngột, thường kèm theo đau khớp dữ dội. Đau khớp thường làm suy nhược cơ thể và thường kéo dài trong vài ngày nhưng có thể kéo dài hằng tuần, hằng tháng hoặc thậm chí hằng năm. Các dấu hiệu và triệu chứng phổ biến khác bao gồm sưng khớp, đau cơ, đau đầu, buồn nôn, mệt mỏi và phát ban. Vì các triệu chứng này trùng lặp với các bệnh nhiễm trùng khác, bao gồm cả sốt xuất huyết và vi rút Zika, nên các trường hợp có thể bị chẩn đoán nhầm. Nếu không có đau khớp đáng kể, các triệu chứng ở người nhiễm bệnh thường nhẹ và tình trạng nhiễm trùng có thể không được phát hiện.
Hầu hết bệnh nhân đều hồi phục hoàn toàn sau nhiễm trùng; tuy nhiên, một số trường hợp nhiễm CHIKV có biến chứng về mắt, tim và thần kinh. Bệnh nhân ở các độ tuổi khác nhau có nguy cơ mắc bệnh nặng cao hơn, bao gồm trẻ sơ sinh bị nhiễm bệnh trong quá trình sinh nở từ mẹ bị nhiễm bệnh hoặc bị muỗi nhiễm bệnh đốt trong những tuần sau sinh, người cao tuổi có bệnh lý nền. Bệnh nhân mắc bệnh nặng cần nhập viện vì nguy cơ tổn thương nội tạng và tử vong.
Khi một cá nhân đã hồi phục, bằng chứng hiện có cho thấy họ có khả năng miễn dịch với các bệnh nhiễm trùng Chikungunya trong tương lai.