TS. Bùi Quang Xuân: Phòng STEM mở cánh cửa tương lai cho học sinh vùng khó
Theo TS. Bùi Quang Xuân, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Công nghệ Đồng Nai, phòng STEM mở ra cơ hội để học sinh vùng khó chạm vào công nghệ, thử nghiệm, sáng tạo và nhận ra năng lực của mình. Nếu được vận hành đúng, phòng STEM có thể mở cánh cửa hướng nghiệp bằng trải nghiệm.
Vừa qua, Bộ Công an phối hợp với FPT Telecom trao tặng 12 phòng STEM tại Lào Cai, Thái Nguyên, Nghệ An, Đắk Lắk, Cần Thơ và Tây Ninh giúp học sinh vùng khó khăn tiếp cận khoa học, công nghệ, AI, robot và kĩ năng số ngay trong năm học 2026-2027. Dưới góc nhìn của mình, TS. Bùi Quang Xuân đặt vấn đề: Làm sao để khoảng cách vùng miền không trở thành khoảng cách cơ hội tiếp cận công nghệ.
Phòng STEM không chỉ dạy công nghệ, mà dạy học sinh tạo ra giá trị
- Thưa tiến sĩ, ông nhìn nhận ý nghĩa lớn nhất của việc đưa phòng STEM về các trường ở địa bàn còn khó khăn là gì?
- TS. Bùi Quang Xuân: Tôi đánh giá đây là một chương trình có ý nghĩa rất thiết thực. Giá trị của phòng STEM không nằm ở số lượng thiết bị được đưa vào trường học, mà nằm ở cơ hội phát triển năng lực mà những thiết bị ấy mở ra cho học sinh.
Điều tôi đặc biệt quan tâm là công bằng về cơ hội tiếp cận tri thức công nghệ. Một học sinh ở thành phố có thể sớm được tiếp xúc với robot, lập trình, máy in 3D. Nhưng một học sinh ở vùng khó khăn có thể chưa từng được cầm một bộ robot để tự lắp ráp và điều khiển.
Vì vậy, khi một phòng STEM xuất hiện ở một ngôi trường vùng khó, chúng ta không chỉ đưa thiết bị đến với học sinh; chúng ta đang đưa một cơ hội tương lai đến với các em.
- Phòng STEM có thể làm thay đổi cách học của học sinh như thế nào?
- TS. Bùi Quang Xuân: Theo tôi, thay đổi đầu tiên là phương thức học tập. Trong cách học truyền thống, học sinh thường được hỏi: “Em biết gì?”. STEM đặt thêm những câu hỏi quan trọng hơn: “Em làm được gì với điều mình biết?”, “Em có thể giải quyết vấn đề này như thế nào?”, “Em có thể tạo ra sản phẩm gì?”.
Khi một học sinh tự lắp ráp robot, lập trình để robot thực hiện một nhiệm vụ, rồi robot không hoạt động như mong muốn, em phải tìm nguyên nhân, điều chỉnh chương trình, thay đổi thiết kế và thử lại.
Đó là lúc kiến thức sách vở thành trải nghiệm thực tế. Tinh thần cốt lõi của STEM không chỉ để học sinh biết, mà để các em làm, thử nghiệm, giải quyết vấn đề và sáng tạo.
- Nhiều người vẫn hiểu kĩ năng số là biết dùng máy tính, điện thoại hoặc phần mềm. Theo ông, như vậy đã đủ chưa?
- TS. Bùi Quang Xuân: Chúng ta không nên hiểu kĩ năng số quá hẹp. Một học sinh biết sử dụng máy tính, điện thoại hay một phần mềm chưa có nghĩa là em đã có năng lực số tốt.
Kĩ năng số phải bao gồm khả năng tìm kiếm, đánh giá thông tin, tư duy logic, lập trình, làm việc với dữ liệu, thiết kế, mô phỏng và dùng công nghệ để giải quyết vấn đề, tạo ra giá trị.
Tôi muốn chuyển từ tư duy “học sinh sử dụng công nghệ” sang “học sinh làm chủ công nghệ để tạo ra giá trị”. Đó mới là kĩ năng số mà giáo dục cần hướng tới.
- Việc học qua thử nghiệm, kể cả thử sai, có ý nghĩa gì đối với học sinh?
- TS. Bùi Quang Xuân: Điều tôi đánh giá cao ở giáo dục STEM là văn hóa thử nghiệm. Một sản phẩm có thể không hoạt động, robot có thể chạy sai, mô hình có thể không đạt yêu cầu, chương trình có thể có lỗi.
Nhưng thay vì giáo viên lập tức đưa ra đáp án, học sinh được khuyến khích tìm nguyên nhân và thử lại. Từ đó, các em học được rằng sai trong một lần thử nghiệm không phải là thất bại; đó là dữ liệu để mình làm tốt hơn ở lần tiếp theo.
STEM vì thế có thể rèn tư duy phản biện, khả năng giải quyết vấn đề, làm việc nhóm, giao tiếp và sáng tạo.
- Còn về hướng nghiệp, STEM có thể giúp học sinh nhận ra năng lực của mình ra sao?
- TS. Bùi Quang Xuân: Hướng nghiệp không nên chỉ là một buổi tư vấn “Em nên học ngành gì?” hay “Em nên chọn nghề nào?”. Tốt hơn là cho học sinh trải nghiệm để tự phát hiện năng lực và sở thích.
Một học sinh thích lập trình robot có thể nhận ra mình yêu thích công nghệ. Một em thích thiết kế mô hình có thể nhận ra năng khiếu kĩ thuật. Một em thích máy in 3D có thể quan tâm đến thiết kế và sản xuất số. Một em thích giải quyết vấn đề bằng dữ liệu có thể hướng đến khoa học dữ liệu.
STEM không chỉ giúp học sinh trả lời “Tôi học gì?”, mà còn giúp các em từng bước trả lời “Tôi phù hợp với nghề gì và tôi có thể tạo ra giá trị gì?”. Đây là hướng nghiệp bằng trải nghiệm, thay vì chỉ bằng thông tin.
Phòng STEM muốn “sống” phải gắn với giáo viên, thực tiễn và mọi học sinh
- Có phải chỉ cần một phòng STEM với thiết bị hiện đại là nhà trường đã có giáo dục STEM hiệu quả?
- TS. Bùi Quang Xuân: Không. Đây là điều tôi muốn nhấn mạnh để tránh một cách hiểu quá đơn giản. Thiết bị chỉ là điều kiện cần. Con người và cách vận hành mới quyết định hiệu quả.
Một phòng STEM có robot, máy in 3D và máy tính hiện đại nhưng nếu học sinh chỉ được sử dụng vài lần trong năm thì tác động sẽ rất hạn chế. Một phòng STEM đẹp nhưng giáo viên chưa được đào tạo thì cũng khó phát huy hiệu quả.
Muốn một phòng STEM “sống”, cần ít nhất bốn yếu tố: Giáo viên làm chủ phương pháp; học sinh thực hành thường xuyên; bài học gắn với vấn đề thực tế; nhà trường kết nối với doanh nghiệp, trường đại học, viện nghiên cứu và chuyên gia.
Khi đó, phòng STEM không còn là một phòng học thông thường. Nó trở thành một không gian sáng tạo.
- Ông kì vọng các phòng STEM có thể kết nối với nhau như thế nào?
- TS. Bùi Quang Xuân: Tôi mong muốn hình thành một mạng lưới STEM liên thông, thay vì mỗi phòng STEM hoạt động như một “ốc đảo” riêng lẻ.
Học sinh ở Lào Cai có thể thi trực tuyến với học sinh Cần Thơ; nhóm học sinh Tây Ninh có thể kết nối với trường đại học; giáo viên Nghệ An có thể chia sẻ bài học với đồng nghiệp Đắk Lắk; doanh nghiệp công nghệ có thể đặt bài toán thực tế để học sinh giải quyết.
Khi đó, một phòng STEM nhỏ có thể kết nối với một hệ sinh thái tri thức rất lớn. Mô hình cũng có thể mở rộng từ phòng học sang câu lạc bộ, cuộc thi, hướng nghiệp, khởi nghiệp và kết nối với trường đại học, viện nghiên cứu.
- Theo ông, làm sao để STEM không chỉ xoay quanh robot hay những thiết bị công nghệ?
- TS. Bùi Quang Xuân: Tôi không muốn STEM chỉ trở thành câu chuyện về robot. Robot chỉ là một công cụ. Quan trọng hơn là học sinh sử dụng công cụ ấy để giải quyết vấn đề nào.
Các em có thể thiết kế mô hình tưới cây tự động, phân loại rác, cảnh báo cháy, giám sát môi trường, tiết kiệm năng lượng hay hỗ trợ người cao tuổi, người khuyết tật. Khi đó, các em nhận ra khoa học ở ngay trong đời sống và công nghệ có thể giải quyết vấn đề quanh mình.
- Với học sinh vùng khó, ông nhìn thấy điều gì phía sau cơ hội được tiếp xúc với robot, bộ kit lập trình hay máy in 3D?
- TS. Bùi Quang Xuân: Tôi đặc biệt quan tâm đến học sinh ở vùng khó khăn. Bởi đôi khi điều một đứa trẻ thiếu không phải là năng lực, mà là cơ hội để năng lực ấy được đánh thức.
Một em có thể rất thông minh nhưng chưa từng được tiếp xúc với robot. Một em có tư duy kĩ thuật tốt nhưng chưa từng được cầm bộ kit lập trình. Một em có năng khiếu thiết kế nhưng chưa từng được tiếp cận máy in 3D.
Khi phòng STEM xuất hiện, các em có cơ hội được chạm vào công nghệ, tự mình thử nghiệm và nhìn thấy khả năng của chính mình. Đây không chỉ là đầu tư cho một căn phòng; đây là đầu tư cho cơ hội phát triển của một thế hệ.
- Nếu nhìn trong 5-10 năm tới, ông kì vọng mô hình phòng STEM sẽ tạo ra một thế hệ học sinh như thế nào?
- TS. Bùi Quang Xuân: Tôi không kì vọng sau vài năm chúng ta chỉ có thêm nhiều học sinh biết lắp ráp robot. Tôi kì vọng một thế hệ biết đặt câu hỏi, tư duy độc lập, sử dụng công nghệ, làm việc với dữ liệu, hợp tác, giải quyết vấn đề, dám thử nghiệm, không sợ thất bại và đặc biệt biết biến ý tưởng thành sản phẩm, biến tri thức thành giá trị.
STEM khi đó sẽ góp phần hình thành nguồn nhân lực cho kĩ thuật, tự động hóa, công nghệ thông tin, khoa học dữ liệu, sản xuất thông minh, công nghệ xanh, thiết kế số. Nhưng tầng ý nghĩa lớn hơn là công bằng cơ hội giáo dục.
Trong một đất nước đang chuyển mạnh sang kinh tế số và đổi mới sáng tạo, khoảng cách giữa các vùng miền không nên trở thành khoảng cách về cơ hội tiếp cận công nghệ.
Một học sinh ở vùng sâu, vùng xa cũng phải có quyền được ước mơ về những nghề nghiệp mới. Cơ hội phải đến trước khi chúng ta yêu cầu các em chứng minh năng lực.
- Nếu gửi thông điệp đến các trường đang tiếp nhận phòng STEM, ông muốn nhấn mạnh điều gì để mô hình không dừng ở phong trào?
- TS. Bùi Quang Xuân: Tôi muốn nhấn mạnh ba điều.
Một, đừng để thiết bị nằm trong tủ. Phòng STEM phải được sử dụng thường xuyên và trở thành một phần thực chất trong hoạt động giáo dục của nhà trường.
Hai, đừng biến STEM thành sân chơi chỉ dành cho một nhóm học sinh giỏi. STEM phải mở cửa cho nhiều học sinh, kể cả những em ban đầu còn thiếu tự tin. Mục tiêu không phải tìm ra vài học sinh giỏi công nghệ, mà là đánh thức tiềm năng công nghệ, sáng tạo và tư duy giải quyết vấn đề ở càng nhiều học sinh càng tốt.
Ba, đừng chỉ dạy học sinh làm theo mẫu. Hãy để các em tự đặt vấn đề, tự thiết kế, tự thử nghiệm, tự phát hiện sai và tự bảo vệ ý tưởng.
Nếu giáo viên đưa cho học sinh một robot rồi hướng dẫn từng bước để các em làm đúng y như mẫu, chúng ta mới chỉ dạy kĩ năng. Nhưng nếu giáo viên đặt ra một vấn đề và hỏi: “Các em có thể thiết kế một giải pháp khác không?”, lúc ấy chúng ta mới thực sự dạy sáng tạo.
Khi đó, phòng STEM không còn chỉ là một phòng học công nghệ. Nó trở thành không gian đánh thức năng lực, nuôi dưỡng sáng tạo và mở ra những ước mơ nghề nghiệp cho thế hệ trẻ.
Trao một phòng STEM là trao thiết bị; nhưng vận hành tốt một phòng STEM là trao cho một đứa trẻ cơ hội nhìn thấy tương lai của chính mình.
Xin cảm ơn ông!
