TS. Rebecca Pitt: Tương lai giáo dục mở phụ thuộc vào sức mạnh của cộng đồng tri thức
Khi trí tuệ nhân tạo (AI) làm thay đổi cách tạo lập và tiếp cận tri thức, giáo dục mở đứng trước cơ hội mở rộng quy mô nhưng cũng đối mặt với thách thức về tính bền vững, công bằng và chất lượng.
Với Tiến sĩ Rebecca Pitt, nhà nghiên cứu tại The Open University, tương lai của giáo dục mở không chỉ nằm ở việc cung cấp học liệu miễn phí, mà còn ở khả năng xây dựng cộng đồng hợp tác, duy trì các thực hành mở và trao cho người học nhiều cơ hội tham gia vào quá trình kiến tạo tri thức.
Giáo dục mở không dừng lại ở việc chia sẻ học liệu
Trong nhiều năm, giáo dục mở thường được nhắc đến thông qua tài nguyên giáo dục mở (OER) - những học liệu được cung cấp theo giấy phép cho phép người dùng tiếp cận và tùy điều kiện cấp phép, sao chép, điều chỉnh hoặc phân phối lại. Cách tiếp cận này giúp giảm một phần rào cản về chi phí, đồng thời tạo điều kiện để giáo viên, nhà nghiên cứu và các cơ sở giáo dục chia sẻ tài nguyên vượt ra ngoài giới hạn của từng trường học.
Tuy nhiên, học liệu miễn phí không tự động tạo ra một môi trường giáo dục mở đúng nghĩa. Tài liệu có thể được đưa lên Internet nhưng ít người biết đến; giáo viên có thể tải về nhưng chưa có điều kiện điều chỉnh cho phù hợp với lớp học; còn người học có thể tiếp cận nội dung mà không có cơ hội tham gia xây dựng hoặc đóng góp vào kho tri thức chung.
Đây là những vấn đề có ý nghĩa trong hướng nghiên cứu của Tiến sĩ Rebecca Pitt, nhà nghiên cứu cao cấp tại Viện Công nghệ giáo dục thuộc The Open University, Anh, đồng thời là đồng giám đốc Mạng lưới nghiên cứu sinh toàn cầu về tài nguyên giáo dục mở (Global OER Graduate Network – GO-GN). Các lĩnh vực nghiên cứu của bà bao gồm sách giáo khoa mở, phát triển khóa học mở và thực hành sư phạm mở.
Điểm đáng chú ý trong cách tiếp cận này là cần nhìn giáo dục mở như một quá trình, thay vì chỉ xem đó là một sản phẩm. Một tài liệu được chia sẻ mới là điểm khởi đầu. Để phát huy giá trị, tài liệu cần được sử dụng, đánh giá, cập nhật và điều chỉnh theo nhu cầu của các nhóm người học khác nhau.
Trong nghiên cứu công bố năm 2020 cùng các cộng sự về việc hỗ trợ thực hành giáo dục mở thông qua sách giáo khoa mở, Pitt và nhóm nghiên cứu đề cập đến tiềm năng của loại học liệu này trong việc thúc đẩy các phương pháp dạy và học mở. Công trình cũng nhấn mạnh sự cần thiết của việc nâng cao nhận thức về sư phạm dựa trên tài nguyên giáo dục mở, đồng thời lưu ý rằng sự khác biệt giữa các hệ thống giáo dục ảnh hưởng đến cách những phương pháp này được triển khai.
Điều đó có nghĩa là không thể đánh giá thành công của giáo dục mở chỉ bằng số lượng tài liệu được xuất bản hay lượt tải xuống. Cần quan tâm cả việc giáo viên có thể tích hợp tài nguyên vào bài giảng hay không, người học có thực sự hưởng lợi hay không và các cộng đồng giáo dục có đủ điều kiện duy trì, phát triển những tài nguyên ấy hay không?
Trong tương lai, khi AI có thể hỗ trợ tóm tắt, chuyển đổi và cá nhân hóa nội dung học tập, nhu cầu về những nguồn học liệu có chất lượng và điều kiện sử dụng rõ ràng càng trở nên quan trọng. Công nghệ có thể giúp mở rộng khả năng tái sử dụng tài liệu, nhưng chất lượng giáo dục vẫn phụ thuộc vào cách con người lựa chọn, kiểm chứng và vận dụng tri thức.
Từ cộng đồng nghiên cứu đến hệ sinh thái giáo dục mở bền vững
Một hướng quan trọng để giáo dục mở phát triển lâu dài là xây dựng các cộng đồng có khả năng chia sẻ kinh nghiệm, hỗ trợ nghiên cứu và duy trì hợp tác vượt qua ranh giới tổ chức hoặc quốc gia.
GO-GN là một ví dụ đáng chú ý. Mạng lưới này kết nối các nghiên cứu sinh và nhà nghiên cứu làm việc trong lĩnh vực giáo dục mở, tạo không gian để họ trao đổi nghiên cứu, phát triển ý tưởng và đóng góp vào cộng đồng học thuật quốc tế. Rebecca Pitt giữ vai trò đồng giám đốc mạng lưới, gắn công việc của bà với việc hỗ trợ cộng đồng nghiên cứu giáo dục mở.
Ý nghĩa của mô hình này nằm ở chỗ giáo dục mở không chỉ cần nguồn tài nguyên, mà còn cần con người và các thiết chế giúp tài nguyên được phát triển liên tục. Khi nhà nghiên cứu có cơ hội trao đổi kết quả, giáo viên chia sẻ kinh nghiệm triển khai và các cơ sở giáo dục học hỏi lẫn nhau, tri thức không còn bị giới hạn trong những dự án riêng lẻ. Những bài học từ một môi trường có thể được tham khảo, điều chỉnh và áp dụng ở môi trường khác, thay vì phải bắt đầu lại từ đầu.
Trong kỉ nguyên AI, việc xây dựng cộng đồng như vậy càng có ý nghĩa. Công nghệ có thể hỗ trợ tạo nội dung nhanh chóng, nhưng cũng làm gia tăng nhu cầu kiểm chứng độ chính xác, nguồn gốc và tính phù hợp của thông tin. Nếu thiếu sự tham gia của chuyên gia, giáo viên và người học, các tài nguyên được tạo ra hàng loạt có thể không đáp ứng đúng nhu cầu giáo dục hoặc vô tình tái tạo những định kiến sẵn có.
Do đó, tương lai của giáo dục mở cần kết hợp năng lực công nghệ với trách nhiệm của cộng đồng. Các trường đại học có thể xây dựng kho học liệu dùng chung, công khai giấy phép sử dụng và khuyến khích giảng viên cùng cập nhật nội dung. Các mạng lưới nghiên cứu có thể hỗ trợ đánh giá chất lượng, chia sẻ phương pháp và phổ biến những mô hình đã chứng minh được hiệu quả. Người học cũng cần được nhìn nhận như những người có thể đóng góp tri thức, chứ không chỉ là đối tượng tiếp nhận kiến thức.
Tại hội nghị OpenAP 2026 với chủ đề Open Futures: Empowering Fair and Inclusive Higher Education in the Asia-Pacific (Tương lai mở: thúc đẩy giáo dục đại học công bằng và bao trùm tại khu vực Châu Á - Thái Bình Dương) do Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, phối hợp cùng Hội Thông tin Khoa học và Công nghệ Việt Nam (VASTI), Tạp chí Một Thế Giới và Câu lạc bộ Phần mềm Tự do Nguồn mở Việt Nam (VFOSSA) đồng tổ chức vào ngày 23/10/2026 tại Hà Nội, Rebecca Pitt dự kiến trình bày tham luận Supporting and sustaining openness: The Global Open Graduate Network (Hỗ trợ và duy trì tính mở: Mạng lưới GO-GN).
Từ câu chuyện của giáo dục mở, một bài toán lớn hơn được đặt ra cho các hệ thống giáo dục là làm thế nào để những sáng kiến chia sẻ tri thức không chỉ xuất hiện trong thời gian ngắn mà có thể tồn tại, phát triển và tiếp cận nhiều nhóm người học hơn. Câu trả lời không nằm riêng ở công nghệ hay nguồn tài trợ, mà còn ở khả năng xây dựng các cộng đồng hợp tác, duy trì chất lượng và tạo điều kiện để nhiều người cùng tham gia.
Khi AI khiến việc tạo ra nội dung ngày càng dễ dàng, giá trị lâu dài của giáo dục mở có thể nằm ở những gì công nghệ không thể tự bảo đảm: Sự tin cậy, tính trách nhiệm, hợp tác và cam kết về cơ hội học tập công bằng. Đó là nền tảng để giáo dục mở phát triển từ việc chia sẻ tài liệu thành một hệ sinh thái tri thức bền vững.