Từ bản khắc gỗ đến nét vẽ số: Nghệ sĩ Anh kể chuyện văn hóa Việt Nam
Sống ở TP.HCM từ năm 2012, nghệ sĩ người Anh Jack Clayton dành hơn một thập niên quan sát và ghi lại những lát cắt văn hóa Việt Nam qua tranh khắc gỗ, minh họa và các bản in kỹ thuật số. Trong thế giới nghệ thuật của anh, những con hẻm, hàng quán, món ăn đường phố hay họa tiết trống đồng Đông Sơn đều có thể trở thành chất liệu kể chuyện trên tranh.
Một góc phố với những chiếc xe máy nối đuôi nhau, hàng quán nép mình trong con hẻm nhỏ, người bán hàng rong hay những công trình kiến trúc mang dấu ấn lịch sử. Với nhiều người, đó là những hình ảnh quen thuộc của đời sống đô thị. Nhưng qua tranh của Jack Clayton - người nghệ sĩ Anh, các chi tiết bình dị ấy được sắp đặt thành những lớp hình ảnh phức tạp, nơi người xem có thể dừng lại lâu hơn để khám phá những câu chuyện ẩn phía sau.
Clayton là nghệ sĩ in khắc gỗ và họa sĩ minh họa người Anh, sinh ra tại London. Anh chọn TP.HCM làm nơi sinh sống từ năm 2012 và chính thức theo đuổi nghệ thuật toàn thời gian từ năm 2019. Hơn một thập niên gắn bó với thành phố đã định hình rõ nét ngôn ngữ sáng tác của anh: kết hợp kỹ thuật in thủ công, tư duy đồ họa phương Tây và cảm hứng từ đời sống, lịch sử, văn hóa Việt Nam, đặc biệt là Sài Gòn (TP.HCM).
Từ truyền thống in khắc gỗ đến ngôn ngữ sáng tác riêng
Clayton theo học ngành Nghệ thuật đồ họa và Thiết kế tại Đại học Leeds Metropolitan, tốt nghiệp năm 2009. Sau đó, anh tham gia chương trình lưu trú nghệ thuật ngắn hạn tại Frans Masereel Centrum ở Bỉ, một trung tâm chuyên về nghệ thuật in và khắc gỗ. Đây là giai đoạn anh tiếp cận sâu hơn với các phương pháp in thử nghiệm, đồng thời tìm thấy chất liệu phù hợp để phát triển con đường sáng tác lâu dài.
Tác phẩm của Clayton chịu ảnh hưởng từ trường phái Biểu hiện châu Âu, đặc biệt là ngôn ngữ đồ họa mạnh mẽ, giàu tính biểu đạt; bên cạnh đó là cách tổ chức bố cục tinh tế của tranh khắc gỗ Ukiyo-e Nhật Bản. Anh cũng quan tâm đến truyền thống kể chuyện bằng hình ảnh của nghệ sĩ Frans Masereel. Những ảnh hưởng ấy không được sao chép nguyên bản mà trở thành nền tảng để Clayton xây dựng phong cách riêng, dựa trên sự kết hợp giữa không gian, hoa văn và câu chuyện.
Trước khi đến Việt Nam, Clayton có hai năm sống và làm việc tại Australia, trong đó có ba tháng ở Vườn quốc gia Kakadu. Những trải nghiệm tiếp xúc với nghệ thuật của người bản địa tại đây khiến anh chú ý đến cách các câu chuyện và ý nghĩa văn hóa được gửi gắm trong hoa văn, đường nét và những chi tiết tưởng như nhỏ bé. Quan niệm rằng một hình ảnh có thể chứa nhiều lớp nghĩa tiếp tục ảnh hưởng đến cách anh xây dựng bố cục trong các tác phẩm sau này.
Đầu thập niên 2010, sau chuyến đi kéo dài 4 tháng qua một số quốc gia Đông Nam Á, Clayton đến Việt Nam và nhanh chóng bị cuốn hút bởi TP.HCM. Anh từng giảng dạy tiếng Anh trong những năm đầu sinh sống tại đây, đồng thời dần khôi phục hoạt động sáng tác. Năm 2019, anh quyết định làm nghệ thuật toàn thời gian và mở gallery kiêm xưởng vẽ ở tầng trệt ngôi nhà của gia đình tại quận 4 (cũ).
Không gian này cũng phản ánh cách Clayton lựa chọn gắn bó với thành phố. Thay vì làm việc trong một studio tách biệt khỏi đời sống xung quanh, anh sáng tác ngay tại khu dân cư nơi mình sinh sống, tiếp tục quan sát những chuyển động thường ngày của Sài Gòn để tìm chất liệu cho tác phẩm.
Mỗi khối gỗ kể các câu chuyện khác nhau
Tranh khắc gỗ là phần quan trọng trong thực hành nghệ thuật của Clayton. Anh bắt đầu bằng việc phác thảo hình ảnh, sau đó chuyển thiết kế lên bề mặt gỗ và tự tay khắc từng đường nét. Mực được đưa lên khối in, rồi giấy đặt lên bề mặt để tạo hình. Thay vì sử dụng máy ép, anh miết giấy bằng tay để chuyển mực từ bản khắc sang giấy.
Một kỹ thuật Clayton thường sử dụng là khắc phá bản (reduction woodcut). Với phương pháp này, nghệ sĩ dùng cùng một khối gỗ để in nhiều lớp màu. Sau mỗi lần in, một phần bề mặt gỗ tiếp tục được khắc bỏ nhằm tạo khoảng trống cho lớp màu tiếp theo. Vì phần gỗ đã bị loại bỏ không thể phục hồi, toàn bộ quá trình phải được tính toán từ trước. Chỉ một sai lệch trong thứ tự khắc hoặc in cũng có thể ảnh hưởng đến kết quả cuối cùng.
Điểm thú vị là Clayton không xem vân gỗ như yếu tố cần che đi. Ngược lại, anh tận dụng đặc điểm tự nhiên của từng khối gỗ để góp phần tạo nên hình ảnh. Đường vân, dấu khắc và những chỗ không hoàn toàn đồng nhất giữa các bản in trở thành một phần của tác phẩm. Các ấn bản được ký tên, đánh số và phát hành với số lượng giới hạn.
Bên cạnh kỹ thuật khắc phá bản, anh phát triển phương pháp thử nghiệm mang tên Oil & Water, kết hợp mực in gốc dầu với màu nước. Ban đầu, Clayton tìm cách giải quyết vấn đề màu nước khó bám khi được tô lên lớp mực đen đậm. Thay vì tiếp tục xử lý theo cách cũ, anh đảo ngược thứ tự thực hiện: in các lớp mực dầu màu sáng trước, tiếp đó đưa màu nước lên bề mặt. Do hai chất liệu có đặc tính tương tác khác nhau, sắc tố nước bị lớp mực dầu đẩy ra ở một số vị trí, tạo hiệu ứng loang và tách màu. Lớp mực đen hoặc xanh đậm được in ở công đoạn cuối để định hình đường nét và tạo chiều sâu.
Kết quả nằm giữa tranh in và hội họa: Các chi tiết trên hình ảnh vẫn được quyết định bởi bản khắc gỗ, nhưng màu sắc có thêm yếu tố ngẫu nhiên từ thao tác tô vẽ thủ công bằng tay, tùy độ mạnh nhẹ của mỗi người, mỗi lần thực hiện. Do vậy, ngay cả những bản in trong cùng một ấn bản cũng có thể mang sắc thái riêng.
Giấy dó truyền thống là một chất liệu được đưa vào trải nghiệm in tranh mà Clayton hướng dẫn tại Việt Nam. Khi bản khắc gỗ gặp loại giấy có bề mặt và đặc tính riêng, người tham gia có cơ hội cảm nhận trực tiếp mối liên hệ giữa chất liệu, mực in và thao tác thủ công. Tuy nhiên, không phải toàn bộ tác phẩm của anh đều được in trên giấy dó; nghệ sĩ sử dụng nhiều loại giấy khác nhau tùy mục đích và yêu cầu của từng dự án.
Từ bản vẽ tay đến hình ảnh kỹ thuật số
Nếu tranh khắc gỗ cho thấy sự kiên nhẫn và giới hạn vật lý của chất liệu, minh họa kỹ thuật số lại mở rộng khả năng xử lý hình ảnh của Clayton. Điều đáng chú ý là công nghệ không thay thế hoàn toàn thao tác vẽ tay trong quy trình của anh.
Chia sẻ với phóng viên Tạp chí Một Thế Giới, Jack Clayton cho biết anh rất yêu Việt Nam, đặc biệt là Sài Gòn, Hội An. Các bức tranh của anh cũng mang dấu ấn của văn hóa, con người nơi đây, đặc biệt là TP.HCM - nơi anh đang sinh sống. Nói về quy trình tạo nên một các phẩm in kỹ thuật số, Clayton cho biết anh thực hiện 4 bước, luôn bắt đầu bức vẽ bằng bút chì, sau đó hoàn thiện bằng bút mực trên giấy... Cuối cùng bản vẽ được hoàn thiện bằng các kỹ thuật số để điều chỉnh bố cục và tạo ra phiên bản cuối.
Sau khi hoàn thiện, tác phẩm có thể được tái tạo bằng kỹ thuật in kỹ thuật số chất lượng lưu trữ, trên giấy mỹ thuật không chứa axit, với kích thước linh hoạt.
Sự kết hợp giữa hai phương thức thể hiện rõ trong Saigon Compass (La bàn Sài Gòn). Clayton thực hiện phiên bản đầu tiên năm 2015 như một cách tìm hiểu thành phố mới mà anh vừa chuyển đến. Đến năm 2025, tác phẩm được phát triển lại, mở rộng thành bản đồ thị giác về các khu vực và bản sắc đô thị TP.HCM.
Những dấu mốc lịch sử từ Prey Nokor, Gia Định, Sài Gòn đến thành phố hiện đại được đến các công trình kiến trúc, đường phố, món ăn và sinh hoạt thường ngày như phở bò, cơm tấm, người thợ làm chìa khóa...
Năm 2026, anh thực hiện một bức tranh toàn cảnh sông Sài Gòn theo đơn đặt hàng của một cư dân tại tòa nhà Empire ở Thủ Thiêm. Dựa trên ảnh chụp do mình thực hiện, Clayton vẽ lại dải cảnh quan từ bờ Khánh Hội, khu vực nhà hàng nổi Elisa đến Landmark 81. Bản vẽ gốc có kích thước 60 x 150cm, được triển khai bằng bút chì và bút mực với vô số chi tiết tỉ mỉ.
Renaissance Day of Discovery 2026: Khám phá văn hóa qua trải nghiệm thủ công
Diễn ra ngày 31/10/2026 tại Renaissance Riverside Hotel Saigon, Renaissance Day of Discovery năm nay mang chủ đề Layers of Discovery (Những tầng lớp khám phá), kết nối nghệ thuật thủ công, văn hóa và ẩm thực Việt Nam.
Ngoài sự có mặt của nghệ sĩ Anh Jack Clayton với những tác phẩm tranh khắc gỗ và hướng dẫn khách tham dự trải nghiệm in tranh trên giấy dó truyền thống. Ngày hội còn có hoạt động nhuộm chàm trên lụa cùng Saigon Indigo, vẽ nón lá và làm tranh mosaic trên đế lót ly.
Ở phần ẩm thực, Hương vị xứ sở giới thiệu đặc sản và nguyên liệu bản địa qua hành trình hương vị đặc trưng từ miền Bắc vào Nam. Các trải nghiệm được kết nối bằng những câu chuyện về địa lý, con người và di sản văn hóa mang đậm dấu ấn Việt Nam.