Từ giấc mơ tự chủ tan vỡ đến cuộc mưu sinh oằn lưng vì chiết khấu - Bài 2: Ba trụ cột để lấp khoảng trống an sinh của tài xế xe công nghệ
Việt Nam đã có cơ sở pháp lí quan trọng để thay đổi cách tiếp cận đối với lao động nền tảng, nhưng cần một khung chính sách đồng bộ: xác định quan hệ lao động theo nội dung thực chất, tạo cơ chế đại diện phù hợp và buộc nền tảng cùng tham gia đóng góp an sinh.
Định danh quan hệ lao động bằng nội dung thực chất
Khoảng trống an sinh của tài xế xe công nghệ không còn có thể giải quyết bằng lời kêu gọi người lao động tự nguyện mua bảo hiểm. Hiện tài xế được gọi là “đối tác”, kí hợp đồng dịch vụ và từ đó doanh nghiệp không nhận mình là người sử dụng lao động.
Tuy nhiên, dữ liệu nghiên cứu từ Viện Nghiên cứu Đời sống xã hội (SocialLife) cho thấy nền tảng vẫn có khả năng ấn định giá dịch vụ, phân phối cuốc bằng thuật toán, đánh giá kết quả và áp dụng chế tài thông qua hạn chế hoặc khóa quyền truy cập.
Một cơ sở pháp lí quan trọng đã xuất hiện trong Luật Bảo hiểm xã hội số 41/2024/QH15, được Quốc hội thông qua ngày 29/6/2024 và có hiệu lực từ ngày 1/7/2025. Luật xác định người làm việc theo hợp đồng lao động từ đủ 1 tháng trở lên thuộc diện BHXH bắt buộc, kể cả trường hợp hai bên thỏa thuận bằng tên gọi khác nhưng nội dung thể hiện việc làm có trả công, tiền lương và có sự quản lí, điều hành, giám sát.
Nguyên tắc này cho phép nhìn quan hệ tài xế - nền tảng bằng bản chất thay vì tên gọi. Thay vì đi theo hướng tạo ra một phạm trù pháp lí thứ ba dành riêng cho lao động nền tảng như một số quốc gia đã thử nghiệm, Việt Nam có thể khai thác chính công cụ đã có sẵn trong Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024.
Theo đó, nghiên cứu từ SocialLife đề xuất, Chính phủ có thể ban hành văn bản hướng dẫn xác định dấu hiệu nhận biết quan hệ lao động trong hoạt động qua nền tảng số.
Bốn dấu hiệu được đề xuất gồm: Nền tảng ấn định giá dịch vụ; phân phối công việc bằng thuật toán; áp dụng chế tài thông qua hạn chế hoặc khóa quyền truy cập; đánh giá kết quả thực hiện công việc. Khi hội đủ các dấu hiệu này, quan hệ cần được xác định theo nội dung thực chất là quan hệ có trả công và có sự quản lí, điều hành, giám sát.
Bên cạnh đó, Luật Bảo hiểm xã hội trong lần sửa đổi tiếp theo cần bổ sung nhóm người có thu nhập từ vận chuyển, giao nhận và các dịch vụ tương tự qua nền tảng số vào diện BHXH bắt buộc. Đây cũng là hướng từng được cơ quan BHXH TP.HCM, Bộ Tài chính và Đoàn đại biểu Quốc hội TP.HCM kiến nghị trong quá trình xây dựng chính sách.
Chừng nào tên gọi hợp đồng còn quyết định nghĩa vụ an sinh thì mọi giải pháp khác chỉ là biện pháp bù đắp, theo quan điểm từ dự án nghiên cứu. Từ đó, khung giải pháp được đề xuất gồm ba trụ cột: Điều tiết, đại diện và tái phân phối. Song, điều quan trọng trước hết là định danh quan hệ giữa tài xế và doanh nghiệp nền tảng bằng nội dung thực chất.
Nếu chấp nhận cách nhìn đó thì giải pháp không thể chỉ là khuyến khích người lao động tự nguyện tham gia bảo hiểm, bởi cách làm ấy tiếp tục đặt gánh nặng lên bên yếu thế nhất trong chuỗi giá trị.
PGS.TS Nguyễn Đức Lộc - Viện trưởng Viện Nghiên cứu Đời sống xã hội (SocialLife)
Từ những tài xế riêng lẻ đến một tổ chức đại diện
Định danh quan hệ lao động cần đi cùng với một cơ chế đại diện. Lao động nền tảng không có địa điểm làm việc cố định, có thể di chuyển liên tục và hoạt động trên nhiều ứng dụng.
Vì vậy, mô hình công đoàn cơ sở gắn với một doanh nghiệp cụ thể khó bao quát. Hướng khả thi là phát triển nghiệp đoàn tài xế theo nghề và theo địa bàn, không gắn với một doanh nghiệp cụ thể, do tổ chức Công đoàn chủ trì. Điểm tập hợp có thể dựa vào các điểm chờ, nhóm tự quản và cộng đồng trực tuyến của tài xế.
Đây không phải mô hình hoàn toàn mới. Từ năm 2020, Liên đoàn Lao động TP.HCM và các cấp quận, huyện đã vận động tập hợp tài xế xe hai bánh vào các nghiệp đoàn tổ chức theo phường và quận, trong đó tài xế của nhiều nền tảng cùng tham gia.
Song điểm nghẽn là nghiệp đoàn địa bàn thiếu một đối tác thương lượng xác định ở phía doanh nghiệp nền tảng. Do đó, theo đề tài nghiên cứu, cơ chế đối thoại định kì nên được thiết lập ba bên giữa tổ chức Công đoàn và đại diện nghiệp đoàn, doanh nghiệp nền tảng và cơ quan quản lí nhà nước. Các nội dung đối thoại bắt buộc có thể gồm tỉ lệ chiết khấu, cơ chế thưởng, quy tắc khóa tài khoản và mức đóng góp an sinh.
Khi không có kênh chính thức thì xung đột sẽ chuyển thành hình thức tự phát, gây thiệt hại cho cả ba phía.
PGS.TS Nguyễn Đức Lộc
Hợp tác xã vận tải cũng cần được cải tổ chức năng. Nếu tiếp tục được duy trì như một điều kiện quản lí, hợp tác xã cần có nghĩa vụ tối thiểu về hỗ trợ pháp lí, hỗ trợ khi xảy ra tai nạn và làm đầu mối đóng bảo hiểm cho thành viên.
Mỗi chuyến xe đóng một phần an sinh
Trụ cột thứ ba là tái phân phối. Thay vì đặt toàn bộ trách nhiệm lên tài xế, cần đưa doanh nghiệp nền tảng vào cơ chế đóng góp. Giải pháp cụ thể là thiết lập cơ chế đóng góp an sinh theo giao dịch.
Trên mỗi chuyến đi hoàn thành, nền tảng trích một tỉ lệ nhỏ trên doanh thu để chuyển vào tài khoản BHXH của tài xế; người lao động đóng phần của mình theo tỉ lệ tương ứng và cơ quan BHXH thu qua đầu mối là doanh nghiệp nền tảng.
Cách làm này giúp khắc phục các trở ngại: Không đòi hỏi tài xế có thu nhập ổn định theo tháng, không buộc họ tự thực hiện thủ tục và mức đóng tự động gắn với cường độ làm việc thực tế.
Do tài xế có thể hoạt động trên nhiều nền tảng, thời gian đóng cần được cộng dồn và liên thông giữa các ứng dụng. Nếu không, mỗi tài xế có thể có nhiều khoảng đóng ngắn và rời rạc, khó đủ điều kiện thụ hưởng các chế độ dài hạn.
Tâm lí dè dặt với bảo hiểm dài hạn ở nhóm lao động lưu động không xuất phát từ sự thiếu hiểu biết mà từ việc lợi ích nằm quá xa so với nhu cầu hiện tại của họ.
Theo đó, Công đoàn cần chủ trì thành lập nghiệp đoàn tài xế theo nghề và địa bàn, đồng thời làm đầu mối đối thoại, trợ giúp pháp lí trong các tranh chấp về khóa tài khoản, chiết khấu và tai nạn.
Cơ quan BHXH cần xây dựng phương án thu qua nền tảng theo giao dịch. Doanh nghiệp nền tảng cần được đặt vào vị trí của một bên có trách nhiệm, với các nghĩa vụ tối thiểu gồm công khai nguyên tắc vận hành có liên quan trực tiếp đến người lao động, thực hiện đóng góp an sinh theo giao dịch, có quy trình khiếu nại nội bộ và tham gia đối thoại định kì.
Cơ chế thí điểm được kì vọng có thể cung cấp bằng chứng thực tiễn cho quá trình hoàn thiện pháp luật, trong khi các cơ sở nghiên cứu và đào tạo đảm nhiệm việc đo lường, đánh giá tác động.
Tuy nhiên, nếu việc định danh lại quan hệ lao động mà thiếu tổ chức đại diện thì người lao động vẫn không có tiếng nói trong việc thực thi. Có tổ chức đại diện mà thiếu cơ chế đóng góp từ nền tảng thì thương lượng sẽ không có nội dung thực chất.
Từ đó, bài toán an sinh cho tài xế xe công nghệ không chỉ là câu chuyện về bảo hiểm, mà còn là cách phân chia trách nhiệm trong nền kinh tế nền tảng: Ai kiểm soát công việc, ai hưởng giá trị từ dữ liệu và hạ tầng số, và ai phải chia sẻ rủi ro với người trực tiếp tạo ra dịch vụ.
(Còn tiếp)
