Tương lai thư viện trong kỷ nguyên số sẽ ra sao?

Nhà văn và thủ thư người Pháp vào thế kỷ 17 Gabriel Naudé từng đưa ra một nhận định sâu sắc rằng một đống sách xếp chồng lên nhau không thể tạo thành một thư viện, hoàn toàn giống với việc một đám đông binh lính tụ tập lại chẳng thể làm nên một đội quân. Tư tưởng này vẫn giữ nguyên giá trị cốt lõi khi các quốc gia trên toàn thế giới đang phải định hình lại chiến lược phát triển cho hệ thống thư viện công cộng. Việc nhìn nhận lại vai trò của một trong những thể chế văn hóa được trân trọng nhất nhân loại là cơ hội vô cùng quý giá để đưa tri thức đến gần hơn với mọi người dân trong một kỷ nguyên công nghệ không ngừng biến động.

Bài toán tài chính và sự chênh lệch nguồn lực từ câu chuyện thực tế

Cơ hội để suy nghĩ lại về chiến lược dành cho các thư viện công cộng là một tín hiệu cực kỳ đáng hoan nghênh trên bình diện toàn cầu. Tại nhiều quốc gia, các kế hoạch phát triển quốc gia dành cho hệ thống này đã bị đình trệ hoặc hết hạn, để lại một khoảng trống lớn trong việc định hướng tương lai. Lấy Vương quốc Anh làm một ví dụ điển hình cho bài toán chung của thế giới, kế hoạch quốc gia gần đây nhất của họ đã chính thức hết hạn vào năm 2021.

Tin tức về bản kế hoạch kế nhiệm bị trì hoãn đã bị vùi lấp trong một thông báo mới đây, khi chính phủ tuyên bố sẽ cung cấp thêm khoản tiền 150 nghìn bảng Anh cho các thư viện công cộng. Khoản tiền này tuy nhỏ bé đến mức gây ra sự hụt hẫng, nhưng đối với một lĩnh vực đang eo hẹp về tài chính ở bất kỳ quốc gia nào, mọi khoản tài trợ bổ sung đều mang ý nghĩa sống còn để duy trì hoạt động.

Các thư viện công cộng hiện tại vẫn tiếp tục phải gánh chịu tình trạng cung cấp ngân sách không đồng đều, một hệ quả tất yếu của những chính sách thắt lưng buộc bụng. Những đợt cắt giảm kinh phí liên tục tính từ năm 2010 đã để lại nhiều hậu quả tàn khốc đối với khả năng vận hành của các thư viện phương Tây.

Việc tăng cường phân cấp quyền lực từ chính quyền trung ương xuống các địa phương thường vô tình tạo ra một trò chơi may rủi khi xét đến khả năng tiếp cận tri thức của người dân, hoàn toàn tùy thuộc vào mã bưu điện nơi họ sinh sống và mức độ giàu có của khu vực đó.

Sự đầu tư thiếu đồng bộ cũng là một căn bệnh trầm kha trên toàn cầu. Vào năm ngoái, một khoản tiền 10 triệu bảng Anh đã được giải ngân cho hệ thống thư viện trường học tại Anh, một bộ phận khác cũng đang chịu cảnh thiếu thốn tài trợ trầm trọng của cộng đồng thư viện thế giới.

Những nguồn lực mới này được hướng tới mục tiêu đảm bảo rằng mọi trường tiểu học đều có một thư viện, thế nhưng các cơ quan quản lý lại không cung cấp đủ ngân sách để thuê nhân sự vận hành chúng. Sự thiếu vắng tư duy kết nối xuyên suốt này là một minh chứng tiêu biểu cho cách mà nhiều bộ máy chính quyền trên thế giới đang nhìn nhận lĩnh vực thư viện trong suốt một thời gian dài.

Ba trọng tâm chiến lược để thư viện tỏa sáng trong kỷ nguyên số

Để hệ thống thư viện toàn cầu có thể vươn lên mạnh mẽ, các chiến lược mới của chính phủ các nước cần tập trung vào ba khía cạnh cốt lõi. Yếu tố đầu tiên là tăng cường trách nhiệm của giới chức quản lý trong việc đưa ra cái nhìn tổng quan về hệ thống thư viện công cộng, trong đó đặc biệt chú trọng vào các tiêu chuẩn và sự công bằng trong việc cung cấp dịch vụ.

Những tổ chức này cần phải được cung cấp đủ nguồn lực để giải quyết các mối quan tâm cấp quốc gia và toàn cầu bao gồm vấn đề nâng cao trình độ học vấn, xoa dịu sự cô đơn của con người hiện đại và xóa bỏ tình trạng bất bình đẳng thông tin. Các cơ quan quản lý cũng nên xem xét nghiêm túc việc đầu tư vào cơ sở vật chất, nâng cao mức độ lực lượng lao động, hoàn thiện quá trình đào tạo cũng như đảm bảo tính bền vững của các nguồn tài trợ.

Yếu tố thứ hai cần xem xét là những phương thức mà thư viện có thể tương tác với công nghệ trí tuệ nhân tạo. Khi công nghệ mới trở thành một trong những ưu tiên hàng đầu của mọi chính phủ, các chính sách vĩ mô có thể trao quyền cho các thư viện để giúp giáo dục công dân về cả sức mạnh vĩ đại lẫn những cạm bẫy tiềm ẩn của nó. Xã hội cần có khả năng tận dụng tối đa những lợi ích từ trí tuệ nhân tạo, đồng thời phải xây dựng rào chắn bảo vệ người dân khỏi các thông tin sai lệch và hành vi xuyên tạc.

Thư viện chính là nơi an toàn và đáng tin cậy nhất để thực hiện sứ mệnh giúp đỡ này. Thêm vào đó, các thư viện trên thế giới đang quản lý một lượng dữ liệu khổng lồ mang giá trị to lớn cho việc đào tạo và vận hành thuật toán. Sự đóng góp này có thể cải thiện chất lượng thông tin mà công nghệ phụ thuộc vào, qua đó tiếp thêm nhiên liệu cho nền kinh tế kỹ thuật số toàn cầu.

Cuối cùng, các nhà hoạch định chính sách phải nhìn nhận các thư viện như một mạng lưới tổng thể thống nhất về mặt an ninh và chiến lược. Những tổ chức này thường hoạt động rải rác qua phạm vi quản lý của nhiều cơ quan khác nhau, dẫn đến việc thiếu một tiếng nói trọng lượng để gắn kết các phương án bảo vệ. Cuộc tấn công mạng tàn khốc nhằm vào Thư viện Anh quốc vào tháng 10 năm 2023 là một lời cảnh báo nhãn tiền cho toàn thế giới.

Vụ việc này đã hạn chế nghiêm trọng khả năng tiếp cận của công chúng đối với các bộ sưu tập nghiên cứu quốc gia. Dù thư viện đã nỗ lực phi thường để khôi phục các dịch vụ của mình, việc thiếu đi các khoản tài trợ bổ sung để đẩy nhanh tốc độ phục hồi sẽ khiến năng lực nghiên cứu tiếp tục phải gánh chịu thiệt hại. An ninh mạng cho các kho tàng tri thức cần phải được coi là an ninh quốc gia.

Động lực tri thức định hình nền kinh tế và xã hội

Để tạo ra sự thay đổi bền vững, ngành thư viện trên toàn thế giới cần những liên minh mạnh mẽ nhằm gắn kết toàn ngành. Các cơ quan mang tính liên kết sẽ mang lại cho các thư viện một tiếng nói uy lực hơn với phương pháp tiếp cận dựa trên bằng chứng để phát triển chính sách. Những tổ chức này sẽ tạo ra các lập luận vững chắc cho việc yêu cầu tài trợ và định hình tư duy chiến lược trên toàn bộ chính phủ cũng như các tổ chức công quyền khác.

Sức mạnh thực sự và tiềm năng to lớn của các không gian tri thức này được thể hiện rất rõ qua những con số thống kê ấn tượng. Chỉ tính riêng tại một quốc gia, mỗi năm có hơn 232 triệu lượt truy cập vào hơn 4.500 địa điểm thư viện vật lý, phát hành hơn 750 triệu ấn phẩm dưới dạng vật lý hoặc kỹ thuật số. Khi nhân rộng quy mô này lên cấp độ toàn cầu, lượng tri thức được luân chuyển và số lượng con người được hưởng lợi là một con số khổng lồ không thể đong đếm.

Thư viện hoàn toàn có thể cung cấp nguồn tri thức vững chắc mà xã hội hiện đại cần trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo, làm phong phú thêm tâm hồn con người và thúc đẩy nền kinh tế vươn lên. Sự tồn tại của chúng mang lại sự cân bằng hoàn hảo giữa những tiến bộ công nghệ lạnh lùng và những giá trị nhân văn sâu sắc. Các chính phủ trên toàn thế giới nên gạt bỏ những định kiến cũ kỹ, chủ động cung cấp nguồn lực xứng đáng và đặt hệ thống thư viện vào vị trí trung tâm của mọi chương trình nghị sự quốc gia.