Ukraine duyệt binh bằng robot: Thảm họa nhân lực ẩn sau màn trình diễn công nghệ
Rạng sáng 24/8, thủ đô Kyiv (Ukraine) chứng kiến một cuộc duyệt binh chưa từng có tiền lệ. Chỉ có robot mặt đất, xuồng và máy bay không người lái lướt qua ống kính trong im lặng.
Đoạn phim của cuộc duyệt binh đặc biệt này được phát lại vào buổi lễ chính thức sau đó. Hình ảnh có phần kì lạ ấy, đánh dấu 35 năm ngày Ukraine tuyên bố độc lập, thực chất là phần nổi của một sự thật trần trụi hơn nhiều so với một màn phô diễn công nghệ. Kyiv không còn đủ người để phung phí.
Không một bóng người
Đoàn khí tài xuất hiện trên phố là các khí tài không người lái mà Ukraine đang triển khai hàng chục nghìn đơn vị. Trong bài phát biểu sau đó, Tổng thống Volodymyr Zelensky khẳng định sau 1.643 ngày chiến tranh, quân đội Ukraine hiện là đội quân giỏi nhất châu Âu và tuyên bố sẽ không nhượng bộ Nga.
Chi tiết dễ bị bỏ qua nhất trong sự kiện lần này không nằm ở những cỗ máy, mà ở việc nó diễn ra lúc tờ mờ sáng, không thông báo trước, không người xem trực tiếp.
Đây là một sự đối lập rõ rệt với quá khứ. Cuộc duyệt binh quy mô lớn cuối cùng của Ukraine được tổ chức vào năm 2021, nhân dịp kỉ niệm 30 năm độc lập. Có hơn 5.000 quân nhân diễu hành dưới nắng, khoảng 400 khí tài mặt đất cùng 50 máy bay tham gia sự kiện đó.
Từ khi Nga phát động chiến dịch quân sự với Ukraine vào năm 2022, Ukraine ngừng hẳn kiểu duyệt binh trực tiếp. Lí do được đưa ra là số lượng lớn người và khí tài tụ tập giữa ban ngày sẽ là mục tiêu lí tưởng cho tên lửa hay drone tầm xa của Nga, trong khi binh sĩ và khí tài đều cần ở ngoài mặt trận hơn là đứng trên đại lộ.
Vì vậy, việc năm nay Kyiv quay cảnh duyệt binh độc đáo bằng phương tiện không người lái, vào lúc rạng sáng và không mời khán giả, cho thấy mối đe dọa từ các cuộc tấn công tầm xa của Nga đã trở nên nghiêm trọng đến mức nào.
Khủng hoảng quân số ẩn sau tấm màn công nghệ
Nhưng lý do sâu xa khiến Ukraine chọn robot làm nhân vật chính không chỉ nằm ở nguy cơ bị tấn công. Sau hơn 4 năm chiến tranh, quân đội Ukraine đang phải đối mặt với giới hạn về nhân lực mà không công nghệ nào có thể bù đắp.
Dân số trên phần lãnh thổ do Kyiv kiểm soát hiện chỉ còn khoảng 28 triệu người, so với 51,7 triệu vào năm 1991. Riêng năm 2024, số ca tử vong đã gần gấp 3 số trẻ chào đời, chỉ dấu cho thấy ngay cả khi chiến tranh kết thúc, Ukraine vẫn phải đối mặt với khủng hoảng nhân khẩu học kéo dài nhiều thập kỉ tới.
Bên cạnh cái chết là dòng người rời đi. Khoảng 5,6 triệu người Ukraine hiện tị nạn ở nước ngoài, cộng thêm hơn 4 triệu người phải di dời trong nước. Đáng chú ý, 56% số người tị nạn ở nước ngoài là dưới 35 tuổi, đúng nhóm nhân khẩu học mà quân đội Ukraine cần nhất.
Khi Kyiv nới lệnh cấm xuất cảnh cho nam giới 18-22 tuổi (nhóm chưa đến tuổi bị động viên bắt buộc) cuối năm 2024, làn sóng thanh niên rời đi tăng vọt. Chỉ trong bốn tháng cuối năm 2025, khoảng 96.000 đàn ông đã rời khỏi đất nước.
Với những người đã quá tuổi được phép xuất cảnh một bộ phận chọn vượt biên trái phép. Theo Cơ quan Biên phòng Ukraine, khoảng 45.000 người đã rời đất nước một cách bất hợp pháp kể từ khi lệnh cấm xuất cảnh có hiệu lực năm 2022.
Toàn bộ bức tranh ấy giúp phần nào hiểu vì sao các trung tâm tuyển quân Ukraine ngày càng phải dùng đến vũ lực với số người ít ỏi còn lại trong nước.
Khi "bắt lính" trở thành từ khóa mà ống kính truyền thông săn đón
Việc động viên thêm quân đã trở thành vấn đề chính trị nhạy cảm bậc nhất tại Ukraine. Vụ việc gây chú ý nhất trên các mặt báo phương Tây là khi nhân viên tuyển quân cưỡng chế một khán giả tại một buổi hòa nhạc ở Kyiv vào tháng 10/2024.
Gần hai năm sau, tình hình không hề dịu bớt. Tháng 4/2026, Cơ quan An ninh Ukraine (SBU) phải mở một chiến dịch trấn áp ngay tại Odesa, bắt giữ 8 nhân viên tuyển quân địa phương sau khi họ bị tố đe dọa một cựu binh đã được miễn nghĩa vụ để đòi 30.000 USD. Ngày 8/7, một đám đông ở Lviv đã chặn, đập phá một chiếc xe tuyển quân đang chở người bị bắt đi.
Đây mới chỉ là những sự cố lẻ tẻ mà báo chí phương Tây tình cờ ghi lại, còn số lượng các vụ việc được người dân Ukraine ghi lại và đăng tải lên mạng xã hội còn nhiều hơn.
Những năm đầu chiến tranh, phần lớn người nhập ngũ là tình nguyện viên. Hiện tại, cưỡng bách tòng quân chiếm tới khoảng 70% nguồn bổ sung quân số. Hệ quả trực tiếp là niềm tin công chúng vào lực lượng tuyển quân sụp đổ. Một khảo sát tháng 7/2025 cho thấy chỉ 24% người dân Ukraine còn tin tưởng nhân viên tuyển quân. Số đơn khiếu nại liên quan đến hành vi của các trung tâm tuyển quân cũng tăng phi mã, từ 18 đơn năm 2022 lên khoảng 6.000 đơn trong năm 2025. Đây là con số cho thấy hệ thống động viên đang vận hành ngày càng thô bạo và mất kiểm soát.
Robot thay thế lính nghĩa vụ: Khủng hoảng dưới "mặt nạ" đổi mới
Chính khoảng trống nhân lực đó là lý do lớn ẩn sau việc chương trình robot hóa của Ukraine đã tới ngưỡng một cuộc duyệt binh toàn bằng robot. Theo Bộ Quốc phòng Ukraine, đã có hơn 22.000 lượt robot được điều vào khu vực nguy hiểm thay cho con người. Theo ước tính, việc mở rộng sử dụng robot có thể giúp giảm khoảng 30% nhu cầu bộ binh ngay trong năm 2026.
Bài toán kinh tế cũng nghiêng về phía máy móc. Một robot mặt đất thông thường có giá khoảng 30.000 USD, lên khoảng 50.000 USD nếu trang bị vũ khí. Về mặt kinh tế, chi phí này rẻ hơn nhiều so với tiền huấn luyện, vũ trang, trả lương, thậm chí tiền bồi dưỡng thương tật hay tử tuất cho một người lính.
Thế "tiến thoái lưỡng nan" của Ukraine là người dân mất niềm tin vào cơ quan tuyển quân. Những lời hứa hấp dẫn về thu nhập không ngăn nổi dòng thanh niên rời bỏ đất nước. Không khó hiểu khi Zelensky đặt mục tiêu sản xuất 50.000 robot mặt đất trong năm 2026, trong khi hơn 280 doanh nghiệp trong nước đã tham gia phát triển các loại khí tài này, với sản lượng tăng tới 488% chỉ trong năm 2025.
Chính vì vậy, đội hình robot lướt qua ống kính lúc rạng sáng 24/8 và những đoạn video bắt lính lan truyền trên mạng xã hội không phải hai câu chuyện tách biệt, mà là hai dấu hiệu của vấn đề khủng hoảng lực lượng.
Ukraine đang chạy đua sản xuất robot nhanh nhất có thể, nhưng ngay cả mục tiêu 50.000 robot mặt đất cho năm 2026 mà Zelensky đặt ra cũng chỉ bằng 25 đến 30% nhu cầu thực tế mà giới trong ngành ước tính. Nghĩa là nếu chiến tranh tiếp diễn, quân đội vẫn cần đến những người lính bằng xương bằng thịt mà họ ngày càng khó tìm được sự đồng thuận để huy động.
Câu hỏi còn bỏ ngỏ không phải là robot có thay được người lính hay không, mà là liệu hình ảnh "đội quân giỏi nhất châu Âu" có thể đứng vững được bao lâu trước một thực tế rằng hàng triệu người đã bỏ xứ trước khi bị gọi tên. Trong khi đó, những người còn ở lại ngày càng sợ hãi vì có thể bị ép ra trận bất cứ lúc nào.
