Vệ tinh săn sét mạnh nhất thế giới hỗ trợ cứu hộ lũ lụt ở Trung Quốc - Nepal

Trung Quốc đang sử dụng vệ tinh khí tượng địa tĩnh mạnh nhất thế giới để theo dõi các trận giông bão dữ dội trên lãnh thổ Nepal, cung cấp dữ liệu theo thời gian thực trong bối cảnh hai nước tiếp tục các hoạt động tìm kiếm và cứu hộ sau vụ sụp đổ một phần sông băng gây lũ quét thảm khốc hồi tháng trước.

Vệ tinh Fengyun-4C, phóng vào tháng 12/2025 và hiện hoạt động ở độ cao khoảng 36.000 km phía trên đường xích đạo, được trang bị thiết bị lập bản đồ sét (LMI). Thiết bị này có thể ghi nhận 500 khung hình mỗi giây, đồng thời xử lí tới 30 gigabit dữ liệu mỗi giây để xác định vị trí từng tia sét.

Theo các kỹ sư, năng lực xử lí này tương đương với việc phát 30 bộ phim độ phân giải cao mỗi giây và đồng thời phát hiện từng đèn giao thông xuất hiện trong mỗi bộ phim.

Theo hãng thông tấn Tân Hoa Xã, chỉ vài giờ sau khi thảm họa sông băng xảy ra hôm 26/8, Trung Quốc đã triển khai cơ chế quan trắc khẩn cấp xuyên biên giới.

Trọng tâm của hệ thống là dữ liệu hình ảnh liên tục từ LMI, giúp các nhà khí tượng quan sát hoạt động của sét trong những cơn dông mạnh theo từng khung hình với độ chi tiết cao.

Kết hợp dữ liệu từ các vệ tinh thuộc dòng Fengyun-4, gồm hình ảnh chuyển động của mây, dữ liệu về quá trình hình thành đối lưu và ước tính lượng mưa, cùng dữ liệu đo và quan trắc lượng mưa từ vệ tinh Fengyun-3G, hệ thống cho phép các chuyên gia dự báo theo dõi lượng mưa và những thay đổi thời tiết trong khu vực theo thời gian thực.

Là một trong những dấu hiệu rõ ràng của thời tiết cực đoan, sét có thể cho biết nơi bão đang mạnh lên, tốc độ di chuyển và khả năng bão gây lũ quét, sạt lở đất hoặc gió mạnh.

Bằng cách theo dõi từng tia sét, các chuyên gia dự báo có thể đưa ra cảnh báo sớm hơn và chính xác hơn. Điều này đặc biệt quan trọng trong công tác cứu hộ, khi thời tiết bất ổn có thể đe dọa các đội cứu hộ cũng như những cộng đồng vốn đã chịu ảnh hưởng nặng nề.

Trung tâm Khí tượng Vệ tinh Quốc gia Trung Quốc hiện đã thiết lập kênh cảnh báo sớm riêng cho Nepal, trực tiếp cung cấp cho chính quyền địa phương các hình ảnh quét nhanh và dữ liệu về sét.

Theo Tân Hoa Xã, việc cập nhật dữ liệu thường xuyên với độ chi tiết không gian cao giúp phát hiện sớm những cơn bão đang mạnh lên, qua đó cung cấp cho cơ quan quản lý thiên tai bức tranh rõ hơn về nơi có khả năng xảy ra trận lũ, sạt lở đất hoặc dông bão tiếp theo.

Vệ tinh Fengyun-4C tốt hơn 2 - 3 lần so với Fengyun-4B

Fengyun-4C là thành viên mới nhất của thế hệ thứ hai trong mạng lưới vệ tinh khí tượng địa tĩnh Trung Quốc. Các khả năng kĩ thuật chủ chốt của vệ tinh này tốt hơn 2 - 3 lần so với thế hệ trước là Fengyun-4B.

Fengyun-4C và Fengyun-4B hiện phối hợp hoạt động, cung cấp khả năng quét nhanh theo từng phút, phân tích cấu trúc khí quyển bằng công nghệ siêu phổ và giám sát sét liên tục 24 giờ trên toàn bộ vùng Trái đất mà chúng quan sát được.

Hai vệ tinh này có thể theo dõi khoảng 1/3 bề mặt Trái đất và đang giám sát toàn bộ khu vực châu Á - Thái Bình Dương, trong đó có vùng đang xảy ra thảm họa.

Fengyun-4C còn được trang bị thiết bị chụp ảnh tia cực tím cực đoan và theo dõi tia X từ Mặt trời. Nhờ đó, vệ tinh có thể phát hiện sớm các cơn bão Mặt trời cùng những hiện tượng thời tiết vũ trụ khác trước khi chúng ảnh hưởng tới Trái đất. Nhờ đó, Fengyun-4C bổ sung một lớp cảnh báo sớm cho các hệ thống liên lạc và định vị, vốn đóng vai trò quan trọng trong hoạt động cứu hộ và cứu trợ thiên tai.

Thảm họa xảy ra ngày 26/8 tại khu vực biên giới Trung Quốc - Nepal đã khiến ít nhất 1.280 người thiệt mạng và hơn 5.500 người mất tích.

Vệ tinh mở rộng “mắt thần” trong cảnh báo thiên tai ở Himalaya

Thảm họa tại khu vực biên giới Nepal - Trung Quốc cho thấy dữ liệu vệ tinh ngày càng trở thành công cụ quan trọng trong ứng phó với các hiện tượng thiên tai xảy ra tại những vùng núi hiểm trở, nơi mạng lưới quan trắc mặt đất còn hạn chế.

Trước khi lũ quét xảy ra, ảnh vệ tinh có thể được sử dụng để theo dõi những thay đổi của các hồ băng, sông băng và địa hình xung quanh. Sau thảm họa, dữ liệu từ không gian tiếp tục giúp xác định những khu vực bị ngập, tuyến đường bị phá hủy và những nơi có nguy cơ tiếp tục xảy ra sạt lở.

Trong vụ lũ vừa qua, ảnh vệ tinh giúp giới chức Nepal theo dõi hai hồ nước hình thành sau vụ sụp đổ sông băng ở khu vực thượng nguồn. Một hồ từng xảy ra hiện tượng tràn nước, trong khi hồ còn lại có diện tích lớn hơn và được giám sát chặt chẽ do nguy cơ gây lũ. Sau đó, cả hai hồ đã thoát nước, nhưng địa hình xung quanh vẫn được theo dõi do nguy cơ tiếp tục xảy ra sạt lở.

Nepal cũng có kế hoạch khôi phục và tăng cường hệ thống cảnh báo sớm ở khu vực biên giới với Trung Quốc, trong đó lắp đặt camera, cảm biến địa chấn và thiết bị đầu cuối liên lạc vệ tinh VSAT để duy trì kết nối ngay cả khi mạng di động bị gián đoạn. Giới chức đã khảo sát khu vực bằng trực thăng để đánh giá vị trí lắp đặt thiết bị.

Các nhà nghiên cứu cũng khai thác dữ liệu vệ tinh để đánh giá nguy cơ hồ băng vỡ, sạt lở và những thay đổi của địa hình tại Himalaya. Việc kết hợp ảnh vệ tinh với dữ liệu từ máy bay, thiết bị bay không người lái và các cảm biến mặt đất có thể giúp lực lượng cứu hộ nhanh chóng xác định những khu vực còn tiềm ẩn nguy cơ.

Điều đó cho thấy giá trị lớn nhất của vệ tinh không chỉ nằm ở việc quan sát thiên tai sau khi xảy ra, mà còn ở khả năng theo dõi các dấu hiệu bất thường trước thảm họa. Với hàng triệu người sinh sống tại các thung lũng và vùng núi ở Himalaya, việc kết hợp dữ liệu vệ tinh, cảm biến mặt đất và hệ thống cảnh báo thời gian thực có thể giúp kéo dài thời gian chuẩn bị và giảm thiểu thiệt hại khi thiên tai xảy ra.