Vì sao Mỹ - Trung vừa hợp tác, vừa cạnh tranh trong tương lai gần?

Đằng sau các thỏa thuận thương mại và những thông điệp ngoại giao tích cực vẫn là các "lằn ranh đỏ" về chip, AI, dữ liệu và an ninh chiến lược. Cả Washington lẫn Bắc Kinh đều hiểu rằng, trong tình cảnh hiện tại, đình chiến là cần thiết nhưng việc từ bỏ lợi thế công nghệ cốt lõi là điều không thể thương lượng. Sự thay đổi tư duy này, như các chuyên gia phân tích, đang chuyển trọng tâm từ các quy tắc thương mại chung sang những thỏa thuận mang tính thực dụng cao, định hình lại cục diện kinh tế toàn cầu.

Những cái bắt tay cho thấy hai nền kinh tế vẫn cần nhau trong tương lai gần

Hình ảnh đáng chú ý nhất trong chuyến thăm không chỉ nằm ở các cuộc gặp cấp cao, mà còn ở thông điệp gửi tới thị trường: quan hệ Mỹ – Trung dù nhiều bất đồng nhưng chưa đến mức đứt gãy. Hai bên dường như đang tìm kiếm một trạng thái ổn định hơn ở khía cạnh kinh tế, thể hiện qua việc Trung Quốc cam kết tăng mua nông sản Mỹ, thúc đẩy đối thoại đầu tư và có thể nối lại các đơn hàng với Boeing. Tổng thống Trump khoe phía Trung Quốc đã đặt 200 máy bay Boeing.

Điều này cho thấy hai nền kinh tế lớn nhất thế giới vẫn cần nhau hơn những gì các phát ngôn cứng rắn thường thể hiện. Mỹ là thị trường xuất khẩu lớn, nguồn công nghệ quan trọng của Trung Quốc, trong khi Mỹ vẫn phụ thuộc vào chuỗi cung ứng sản xuất tại Trung Quốc trong nhiều ngành công nghiệp. Ngay cả với các nỗ lực đa dạng hóa, việc thay thế hoàn toàn vai trò của Trung Quốc vẫn cần rất nhiều thời gian.

Theo chuyên gia phân tích kinh tế Soumaya Keynes và Chad P. Bown trên The New York Times, niềm tin giữa hai nước sẽ tiếp tục ở mức thấp. Sau nhiều năm đàm phán bế tắc về việc thiết lập các quy tắc chung, cách tiếp cận thực dụng nhất hiện nay là đàm phán dựa trên kết quả đầu ra. Trong một số lĩnh vực, điều này có thể dẫn đến các thỏa thuận mua bán nhằm vượt qua rào cản thương mại.

Ở những lĩnh vực khác, nó có thể là sự trao đổi qua lại về giấy phép phê duyệt: Trung Quốc có thể cho phép xuất khẩu một lượng đất hiếm nhất định, đổi lại Mỹ sẽ đồng ý xuất khẩu một số loại chip vi mạch cao cấp. Dù cách thức này khá vụng về và khó có khả năng kéo giảm thâm hụt thương mại, nó vẫn tốt hơn một cuộc chiến kiểm soát xuất khẩu và hàng rào thuế quan trả đũa lẫn nhau ngày càng leo thang.

Chip, AI, Đài Loan và bài toán quản lý sự phụ thuộc

Nếu thương mại là nơi Mỹ và Trung Quốc có thể ngồi lại, thì công nghệ và an ninh vẫn là những khu vực mà khoảng cách gần như chưa thu hẹp. Không có tín hiệu nào cho thấy Mỹ sẽ nới lỏng các hạn chế xuất khẩu chip AI tiên tiến sang Trung Quốc, cũng như không có thông điệp mềm đi về việc kiểm soát công nghệ và dữ liệu.

Mỹ coi chip bán dẫn và AI là hạ tầng quyền lực quốc gia, đóng vai trò quyết định đối với an ninh mạng, điện toán lượng tử và sức mạnh quân sự. Ngược lại, Trung Quốc cũng coi việc tự chủ công nghệ là vấn đề sống còn và đang tăng tốc đầu tư để giảm sự phụ thuộc vào phương Tây. Bên cạnh công nghệ, khác biệt sâu sắc về vấn đề Đài Loan vẫn là một trở ngại chiến lược lớn, ngay cả khi hai bên cố gắng tránh leo thang căng thẳng.

Soumaya Keynes và Chad P. Bown chỉ ra rằng thực tế cả hai cường quốc đều đang tìm cách vũ khí hóa sự thống trị kinh tế của mình, đồng nghĩa với việc bất kỳ thỏa thuận nào đạt được cũng chỉ nên mang tính ngắn hạn. Việc công bố một thỏa thuận thương mại dài hạn có thể phát đi tín hiệu sai lệch cho các doanh nghiệp, khiến họ lầm tưởng rằng mọi thứ đã ổn thỏa và các cụm sản xuất tập trung đó không còn rủi ro. Thay vì mơ mộng về một nền hòa bình vĩnh cửu, hai quốc gia nên thiết lập mục tiêu tái thiết lập các kỳ vọng thương mại ít nhất mỗi năm một lần.

Bất kỳ thỏa thuận thương mại nào cũng nên tập trung giúp cả hai quốc gia quản lý cuộc chạy đua giảm bớt sự phụ thuộc lẫn nhau và ngăn chặn nguy cơ bùng nổ xung đột. Đã có những ý tưởng được đưa ra, chẳng hạn như thành lập một tổ chức giám sát để xác định những trường hợp nguồn cung bị tập trung quá mức vào một quốc gia. Nếu xác định được những trường hợp như vậy, chẳng hạn như sự thống trị về đất hiếm của Trung Quốc, quốc gia còn lại sẽ có quyền hành động để giảm bớt sự độc quyền đó bằng cách hạn chế nhập khẩu mà không sợ bị trả đũa.

Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer cũng đã đề xuất thành lập một "Hội đồng Thương mại" nhằm quản lý các mối quan hệ với Trung Quốc bằng cách giảm thuế quan đối với một số loại hàng hóa "không nhạy cảm", đồng thời mở đợt lấy ý kiến công chúng về việc lựa chọn các sản phẩm này.

"Đình chiến nhưng không hòa giải" và thách thức cho thế giới

Washington và Bắc Kinh dường như đang bước vào một mô hình mới: cạnh tranh được quản lý. Ở đó, hai bên tiếp tục hợp tác trong những lĩnh vực thương mại và đầu tư, nhưng đồng thời vẫn cạnh tranh quyết liệt ở những khu vực chiến lược cốt lõi. Trạng thái "hợp tác khi có thể, cạnh tranh khi cần thiết" này giúp giảm nguy cơ đứt gãy kinh tế toàn cầu, nhưng cũng khiến môi trường quốc tế trở nên khó đoán hơn. Đây là điều mà các nền kinh tế bị kẹt trong thương chiến Mỹ - Trung cần chú ý.

Keynes và Bown cảnh báo rằng nếu mục tiêu là ngăn cản sự phụ thuộc nguy hiểm, thì việc chỉ tập trung vào trao đổi giữa Mỹ và Trung Quốc có nguy cơ đẩy vấn đề đi xa hơn vào sâu trong chuỗi cung ứng, khi hàng hóa được vận chuyển qua các nước thứ ba. Mỹ có thể đơn phương ngăn chặn các sản phẩm chứa linh kiện then chốt của Trung Quốc nhập khẩu từ nơi khác.

Đáp lại, Bắc Kinh vừa cảnh báo sẽ trả đũa bất kỳ quốc gia nào hành động để trừng phạt các nhà cung cấp của họ. Dù cuộc gặp vừa qua không mang lại những tuyên bố rầm rộ như kỳ vọng của ông Trump, nhưng chí ít, nỗ lực đối thoại giải quyết vấn đề vẫn mang tính xây dựng hơn là chìm trong bầu không khí ngột ngạt và chắc chắn là hiệu quả hơn việc hai bên lao vào một cuộc chiến tranh thương mại tàn khốc.