Việt Nam có bị trừng phạt thuế quan khi Mỹ điều tra về thực thi quyền sở hữu trí tuệ?

Đây chỉ là giai đoạn điều tra - kết quả cuối cùng phụ thuộc vào quá trình tham vấn giữa hai nước. Do vậy Việt Nam cần chủ động đàm phán khẩn cấp trên tinh thần phù hợp với quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện Việt Nam - Hoa Kỳ. Nếu không bài học Mỹ áp thuế tương tự với Trung Quốc vẫn đang còn đó…

Ngày 29/5/2026, Cơ quan Đại diện Thương mại Mỹ (USTR) công bố khởi xướng điều tra theo Mục 301 của Đạo luật Thương mại năm 1974 của Mỹ đối với một số vấn đề liên quan đến bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ (SHTT) của Việt Nam. Vì sao Việt Nam bị điều tra theo Mục 301, trong khi về pháp luật Việt Nam đã và đang thực hiện quyền SHTT được quốc tế đánh giá khá tốt?

Việt Nam thuộc nhóm các nước có kết quả tích cực bảo vệ quyền SHTT trong ASEAN

Ngày 30/5, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Phạm Thu Hằng cho biết: "Quan điểm, nỗ lực và kết quả của Việt Nam trong lĩnh vực bảo hộ và thực thi quyền SHTT đã được nêu rõ trong các phát biểu ngày 1/5 và ngày 14/5".

Theo đó, ngày 1/5, bà Hằng cho biết Việt Nam luôn hết sức nỗ lực trong bảo vệ SHTT, cả trong việc hoàn thiện hệ thống quy định, nâng cao nhận thức của người dân, tăng cường hợp tác quốc tế với Tổ chức SHTT thế giới (WIPO), Mỹ và nhiều nước khác; kiên quyết chống, xử lý nghiêm các vi phạm sở hữu trí tuệ.

Ngày 14/5, bà Hằng nhấn mạnh những nỗ lực của Việt Nam trong cải thiện môi trường đổi mới sáng tạo và bảo hộ, thực thi quyền SHTT đã được ghi nhận bởi WIPO, với xếp hạng năm 2025 đạt 44 trong tổng số 139 quốc gia và nền kinh tế về Chỉ số Đổi mới sáng tạo toàn cầu (GII), thuộc nhóm các nước có kết quả tích cực trong ASEAN về lĩnh vực này.

Bên cạnh hoàn thiện pháp luật, chính phủ đã ban hành nhiều văn bản chỉ đạo, điều hành nhằm tăng cường thực thi quyền SHTT, đấu tranh chống buôn lậu, gian lận thương mại, hàng giả và hàng hóa xâm phạm quyền SHTT - người phát ngôn Bộ Ngoại giao Phạm Thu Hằng cho biết.

Người phát ngôn Bộ Ngoại giao khẳng định tăng cường bảo hộ và thực thi quyền SHTT là chủ trương nhất quán của Việt Nam nhằm xây dựng môi trường đầu tư, kinh doanh minh bạch, lành mạnh, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và thực hiện đầy đủ các cam kết quốc tế.

"Việc USTR khởi xướng điều tra theo Mục 301 là thủ tục được tiến hành theo pháp luật Mỹ. Các vấn đề liên quan sẽ tiếp tục được xem xét trên cơ sở trao đổi, tham vấn giữa hai bên trong quá trình điều tra", bà Hằng nói.

"Chúng tôi sẵn sàng tiếp tục tham vấn, chia sẻ thông tin và làm rõ các chính sách, quy định cũng như các biện pháp đang và sẽ triển khai; đồng thời đề nghị phía Mỹ đánh giá khách quan, công bằng, ghi nhận đầy đủ những nỗ lực và kết quả thực chất của Việt Nam, trên tinh thần hợp tác, xây dựng, phù hợp với quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện Việt Nam - Mỹ, vì lợi ích của người dân, doanh nghiệp nói riêng và của hai nước nói chung", phát ngôn viên Bộ Ngoại giao bày tỏ.

Thực tế Việt Nam cũng đã rất nỗ lực trong việc bảo vệ quyền SHTT. Ngày 5/5/2026, Chính phủ Việt Nam có Công điện số 38/CĐ-TTg về việc tập trung chỉ đạo thực hiện quyết liệt các giải pháp đấu tranh, ngăn chặn, xử lý hành vi xâm phạm quyền SHTT.

Công điện 38 yêu cầu các lực lượng chức năng ra quân, tập trung nguồn lực, triển khai thực hiện ngay các biện pháp cần thiết đấu tranh, ngăn chặn, xử lý hành vi xâm phạm quyền SHTT trên phạm vi toàn quốc từ ngày 07/5/2026 đến ngày 30/5/2026; thực hiện nghiêm các quy định pháp luật và xử lý nghiêm các vi phạm theo tinh thần không có vùng cấm, không có ngoại lệ.

Vì sao Mỹ đưa Việt Nam vào nhóm bị điều tra theo Mục 301?

Ngày 30/4, Mỹ đã đưa Việt Nam vào nhóm Priority Foreign Country trong báo cáo Special 301 năm 2026, xác định Việt Nam là "quốc gia nước ngoài ưu tiên", tức là thuộc nhóm Mỹ cần ưu tiên chú ý về bảo hộ và thực thi quyền SHTT. Trong các lý do được nêu ra, có cả việc thiếu các biện pháp thực thi hiệu quả đối với việc sử dụng phần mềm không có bản quyền.

Cảnh báo này cho thấy tình trạng vi phạm bản quyền phần mềm ở nước ta còn bất cập, dù về mặt quan điểm, Việt Nam rất dứt khoát, có đầy đủ luật pháp, chiến lược, quyết tâm chống vi phạm quyền SHTT.

Tiếp theo, trong báo cáo Special 301 năm 2026, USTR lần đầu tiên xếp Việt Nam vào nhóm "Quốc gia ưu tiên đặc biệt" (Priority Foreign Country - PFC). Đây là lần đầu tiên trong 13 năm một quốc gia bị đưa vào nhóm này - nhóm được dành riêng cho các nước có những thiếu sót nghiêm trọng nhất về quyền SHTT.

USTR nêu ra 5 lý do:

- Không thực thi hiệu quả để ngăn chặn vi phạm bản quyền trực tuyến (online piracy)

- Không thực thi đủ mạnh để chống hàng giả tràn lan

- Thiếu kiểm soát biên giới hiệu quả đối với hàng vi phạm SHTT

- Thiếu các hành động thực thi chống lại phần mềm không có bản quyền

- Thiếu biện pháp hình sự đối với hành vi ăn cắp tín hiệu truyền hình cáp và vệ tinh.

Báo cáo cũng ghi nhận Việt Nam đã không đạt được tiến triển thực chất trong các cuộc đàm phán song phương, cũng như trong các vòng đàm phán về Hiệp định Thương mại song phương gần đây.

Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer, ngày 29/5 chính thức khởi động cuộc điều tra Việt Nam theo Điều 301 của Đạo luật Thương mại 1974. Cuộc điều tra nhằm xác định liệu những vi phạm kéo dài của Việt Nam về bảo hộ và thực thi SHTT có phải là "bất hợp lý hoặc phân biệt đối xử" và có gây tổn hại cho thương mại Mỹ hay không.

Ông Greer tuyên bố: "Chúng tôi cần Việt Nam giải quyết những vấn đề tồn đọng lâu dài này, bao gồm một loạt vấn đề thực thi SHTT, theo cách bền vững và có tác dụng răn đe các vi phạm trong tương lai”.

Đáng chú ý, trong báo cáo Special 301 năm 2025, Việt Nam chỉ nằm ở Watch List (danh sách theo dõi) - mức thấp nhất. USTR khi đó ghi nhận một số tiến bộ tích cực như các vụ đánh sập các trang web vi phạm bản quyền "Xoilac", "Fmovies", "Rophim". Tuy nhiên, báo cáo cũng xác nhận "ít hoặc không có tiến triển" trên nhiều vấn đề lâu dài. Việc Việt Nam bị nâng thẳng lên PFC năm 2026 - bỏ qua cả bậc Priority Watch List - cho thấy Mỹ xem các cảnh báo trước đây là chưa tạo ra kết quả thực chất.

USTR cũng ghi nhận một số hành động thực thi gần đây của Việt Nam, bao gồm việc đánh sập các nền tảng vi phạm bản quyền trực tuyến như HiAnime.to, TVE-4U, VCTVEGroup và Ebookvie.

Thực tế Mỹ đã từng điều tra theo Điều 301 của Đạo luật Thương mại 1974 với Ukraine (2013). Tuy nhiên, do tình hình chính trị tại Ukraine lúc bấy giờ, USTR đã quyết định không áp dụng biện pháp trừng phạt thực chất.

Năm 2017-2018 Trung Quốc là trường hợp bị trừng phạt nặng nhất về các chính sách SHTT, chuyển giao công nghệ và đổi mới sáng tạo. Kết quả là USTR áp thuế từ 7,5% đến 25%, áp dụng với khoảng 75% tổng giá trị hàng nhập khẩu từ Trung Quốc (hơn 370 tỉ USD). Các mức thuế này vẫn còn hiệu lực đến nay.

Tương tự, Ấn Độ, Trung Quốc, Thái Lan, EU… cũng từng bị USTR điều tra như vậy.

Điều tra có tự động dẫn đến trừng phạt không?

Việc bị xếp vào nhóm Priority Foreign Country không tự động dẫn đến thuế quan hay các biện pháp trừng phạt ngay lập tức. Báo cáo Đặc biệt 301 không phải là phán quyết tư pháp, cũng không phải quyết định của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) hay bất kỳ tòa án quốc tế nào.

Nói cách khác, đây là giai đoạn điều tra - kết quả cuối cùng phụ thuộc vào quá trình tham vấn giữa hai nước. Trường hợp Ukraine năm 2013 cho thấy Mỹ có thể không áp trừng phạt thực chất dù đã khởi xướng điều tra. Ngược lại, trường hợp Trung Quốc năm 2018 cho thấy hậu quả có thể rất nặng nề nếu đàm phán thất bại.

Việt Nam đang ở vị trí rất ít tiền lệ: lần đầu tiên sau 13 năm Mỹ mới dùng lại cơ chế PFC, và Việt Nam là quốc gia duy nhất bị xếp vào nhóm này trong năm 2026. Bước tiếp theo - có áp thuế hay không - phụ thuộc lớn vào kết quả đàm phán thương mại trong thời gian tới.

Việt Nam phải làm gì để giảm thiểu hậu quả?

1. Đàm phán khẩn cấp - tận dụng kênh ngoại giao song phương

Phía Việt Nam đã tuyên bố sẵn sàng tiếp tục tham vấn, chia sẻ thông tin và làm rõ các chính sách, quy định, đồng thời đề nghị Hoa Kỳ đánh giá khách quan và công bằng trên tinh thần hợp tác, phù hợp với quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện Việt Nam - Hoa Kỳ. Đây là hướng đúng và cần được thúc đẩy mạnh hơn - đặc biệt ở cấp cao.

Thực tế Argentina đã đàm phán thành công như vậy và vừa được đưa ra khỏi danh sách Priority Watch List năm 2026 nhờ ký Thỏa thuận Thương mại và Đầu tư Song phương (ARTI) với Mỹ vào tháng 2/2026, trong đó cam kết cụ thể về tăng cường bảo hộ SHTT và ưu tiên thực thi chống vi phạm. Đây là mô hình Việt Nam có thể tham khảo.

2. Xây dựng "Kế hoạch Hành động IP" với mốc thời gian cụ thể

Các chuyên gia pháp lý và chính sách khuyến nghị Việt Nam cần xây dựng một "Kế hoạch hành động thực thi IP" riêng với các mốc cụ thể trong vòng 30, 60, 90 và 180 ngày, nhắm thẳng vào năm vấn đề mà USTR đã xác định. Đây là điều Mỹ muốn thấy: cam kết có thể đo lường và kiểm chứng được, không chỉ là tuyên bố chung.

3. Xử lý dứt điểm các trang web vi phạm bản quyền quy mô lớn

Mỹ tiếp tục quan ngại về nhiều vấn đề tồn tại lâu dài như các ngoại lệ quá rộng đối với quyền tác giả, tình trạng đăng ký nhãn hiệu với dụng ý xấu, sử dụng biểu tượng thương mại trái phép, và tiết lộ trái phép dữ liệu thử nghiệm của các sản phẩm dược phẩm. Trong đó, vấn đề các trang web vi phạm bản quyền phục vụ khán giả toàn cầu là điểm nhức nhối nhất - USTR xác định Việt Nam hiện là địa chỉ thu hút các dịch vụ vi phạm bản quyền và phân phối hàng giả toàn cầu.

4. Tăng cường thực thi thực chất - không chỉ cải cách pháp luật

Một phân tích trên Asia Times chỉ ra rằng trên lĩnh vực lập pháp, Việt Nam đã khá tích cực - Nghị định 341 đã cải tổ khung thực thi quyền tác giả từ tháng 2/2026, và Luật SHTT sửa đổi năm 2025 có hiệu lực từ tháng 4/2026 đã hiện đại hóa cơ chế bảo hộ. Tuy nhiên, vấn đề nằm ở khoảng cách giữa cải cách lập pháp và thực thi hành chính thực tế trên thực tiễn.

Các DN và hiệp hội ngành hàng liên quan cũng cần chủ động tham gia vào quá trình cung cấp thông tin và phản ánh thực tiễn cho phía Hoa Kỳ thông qua các kênh phù hợp. Việc làm rõ những chuyển biến tích cực trong thực tiễn tuân thủ, những cải cách pháp lý và nỗ lực thực thi của cơ quan nhà nước có ý nghĩa quan trọng để quá trình đánh giá phản ánh đầy đủ hơn bức tranh thực tế về thực thi quyền SHTT tại Việt Nam.

5. Xử lý hàng giả trên thương mại điện tử và livestream

Báo cáo của USTR ghi nhận hàng giả vẫn bày bán tràn lan ở các chợ và ngày càng được bán qua thương mại điện tử và livestreaming, với các mặt hàng giả nguy hiểm bao gồm thực phẩm và thực phẩm chức năng. Đây là điểm nóng cần xử lý khẩn vì liên quan trực tiếp đến quyền lợi người tiêu dùng Mỹ - một luận điểm chính trị mạnh trong bối cảnh chính quyền Trump.

Tình huống hiện tại của Việt Nam có thể kết thúc theo hai hướng: nếu đàm phán thực chất và đạt được thỏa thuận như kiểu Argentina thì hậu quả sẽ được kiểm soát; nếu không có tiến triển, điều tra Mục 301 có thể dẫn đến thuế quan bổ sung - kịch bản đã xảy ra với Trung Quốc năm 2018. Thời gian đang là yếu tố quyết định, bởi một cuộc điều tra Mục 301 thường có kết quả trong vòng 6 tháng.