Việt Nam đang thiếu một thị trường điện đúng nghĩa
Việt Nam không thiếu điện, thiếu vốn đầu tư cho năng lượng. Điều còn thiếu là một thị trường điện vận hành theo đúng quy luật.
Khi giá điện chưa phản ánh đầy đủ tín hiệu thị trường, EVN vẫn gánh quá nhiều vai trò và khu vực tư nhân chưa có một sân chơi đủ minh bạch. Hàng chục tỉ USD vốn xã hội sẽ tiếp tục đứng ngoài cuộc. Cho nên, cải cách giá điện và tái cơ cấu EVN không còn là lựa chọn, mà là điều kiện tiên quyết để bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.
Giá điện đang là “nút thắt của mọi nút thắt”
TheoGS.TS Võ Xuân Vinh - Viện trưởng Viện nghiên cứu kinh doanh (Đại học Kinh tế TP.HCM), nhìn từ khung phân tích 4A gồm tính sẵn có (Availability), khả năng tiếp cận (Accessibility), giá cả hợp lí (Affordability) và tính chấp nhận được (Acceptability), an ninh năng lượng Việt Nam đang đối mặt với nhiều rủi ro mang tính cấu trúc.
Trong bốn trụ cột, Affordability (giá cả hợp lí) được GS.TS Võ Xuân Vinh đánh giá là điểm nghẽn lớn nhất. Nhiều năm qua, giá điện được điều tiết ở mức thấp. Trong khi chi phí đầu vào liên tục tăng do giá than, LNG và tỷ giá biến động. Hệ quả là EVN phải gánh áp lực tài chính lớn, thiếu nguồn lực đầu tư cho lưới điện và hạ tầng mới. Điều này ảnh hưởng đến sức khỏe tài chính của doanh nghiệp, cơ chế giá điện chưa theo tín hiệu thị trường. Đồng thời làm giảm tính khả thi của các dự án điện mới. Thực trạng đó khiến dòng vốn tư nhân chưa thể tham gia mạnh mẽ vào lĩnh vực năng lượng.
Theo ông, những định hướng cải cách được đặt ra trong Nghị quyết 70-NQ/TW và Nghị quyết 328/NQ-CP là bước đi tích cực nhằm từng bước vận hành giá điện theo cơ chế thị trường. Tuy nhiên, thách thức lớn nhất là tìm được điểm cân bằng giữa yêu cầu thu hút đầu tư, bảo đảm an ninh năng lượng và duy trì khả năng chi trả của người dân.
Rủi ro lớn nhất của an ninh năng lượng Việt Nam hiện nay không nằm ở việc thiếu nguồn điện. Đó là sự mất cân bằng giữa bốn trụ cột của hệ thống năng lượng.
GS.TS Võ Xuân Vinh
Muốn bảo đảm an ninh năng lượng trong dài hạn, Việt Nam cần đồng thời giải quyết bài toán nguồn cung, đa dạng hóa nhiên liệu, cải cách cơ chế giá điện và thúc đẩy chuyển dịch xanh. Nếu một mắt xích tiếp tục là điểm nghẽn, toàn bộ hệ thống sẽ khó vận hành hiệu quả. Và không đủ sức chống chịu trước những biến động ngày càng phức tạp của thế giới.
Không thiếu vốn, chỉ thiếu niềm tin vào thị trường điện
Theo chuyên gia kinh tế Nguyễn Hoàng Dũng, điều khiến dòng vốn tư nhân chưa mạnh dạn đầu tư vào năng lượng tái tạo hay hạ tầng truyền tải không phải là thiếu nguồn lực tài chính. Đó là sự thiếu ổn định của thể chế. Nói cách khác, nhà đầu tư không thiếu tiền, họ chỉ thiếu niềm tin vào một thị trường điện vận hành theo đúng quy luật.
Ông cũng cho rằng, nút thắt lớn nhất hiện nay là cơ chế giá điện chưa thực sự theo tín hiệu thị trường. Trong khi hành lang pháp lí cho mô hình mua bán điện trực tiếp (DPPA), xã hội hóa đầu tư lưới điện truyền tải và các cơ chế chia sẻ rủi ro vẫn chậm được hoàn thiện. "Khi chính sách còn thiếu tính dự báo và chưa tạo được sự bảo đảm dài hạn, các dự án năng lượng rất khó đạt được tính khả thi tài chính để huy động vốn từ các tổ chức tín dụng và nhà đầu tư", ông Dũng nhấn mạnh.
Vì vậy, cải cách giá điện cần đi cùng cải cách thể chế. Theo ông, Việt Nam nên sớm triển khai cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) đối với các mô hình kinh doanh năng lượng mới. Qua đó tháo gỡ những rào cản pháp lí, tạo không gian cho đổi mới sáng tạo và rút ngắn khoảng cách giữa chính sách với thực tiễn. Đây sẽ là bước đệm quan trọng để khơi thông dòng vốn tư nhân và thúc đẩy hình thành một thị trường điện cạnh tranh, minh bạch.
Ở góc độ dài hạn, chuyên gia Nguyễn Hoàng Dũng đánh giá việc Bộ Chính trị định hướng tái khởi động dự án điện hạt nhân Ninh Thuận theo Nghị quyết 70 là một quyết sách mang tầm chiến lược. Dù đòi hỏi vốn đầu tư ban đầu lớn, nhưng điện hạt nhân có ưu thế vượt trội về chi phí vận hành, tuổi thọ công trình và khả năng cung cấp nguồn điện nền ổn định trong nhiều thập niên. Quan trọng hơn, đây là nguồn điện ít phụ thuộc vào biến động giá nhiên liệu hóa thạch và những rủi ro địa chính trị trên thị trường năng lượng thế giới.
Theo ông, điện hạt nhân góp phần bảo đảm nguồn điện ổn định cho quá trình công nghiệp hóa và tạo điều kiện để Việt Nam thực hiện cam kết phát thải ròng bằng "0". Đây là lời giải cho bài toán vừa bảo đảm an ninh năng lượng, vừa đáp ứng yêu cầu chuyển dịch xanh. "Muốn hiện thực hóa mục tiêu đó, điều kiện tiên quyết vẫn là xây dựng một thị trường điện minh bạch, có cơ chế giá theo thị trường và một khuôn khổ thể chế đủ sức tạo niềm tin cho khu vực tư nhân đồng hành cùng Nhà nước trong đầu tư phát triển năng lượng", ông Dũng khẳng định.
Cải cách thể chế, làm chủ công nghệ
Theo NCS. Thạc sĩ Nguyễn Đức Tính - Học viện Chính trị (Bộ Quốc phòng), bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia là gia tăng nguồn cung hay mở rộng quy mô dự trữ. Quan trọng hơn là huy động hiệu quả mọi nguồn lực năng lượng trong nước, tránh lãng phí và hướng tới một nền năng lượng tự chủ, bền vững.
Theo ông, Việt Nam đang sở hữu nhiều nguồn năng lượng có tiềm năng lớn như dầu khí, năng lượng mặt trời, điện gió, năng lượng từ rác thải... Nếu có cơ chế đủ mạnh để huy động, kết nối và khai thác đồng bộ các nguồn lực này thì hoàn toàn có thể hình thành một hệ sinh thái năng lượng đa dạng. Cơ chế đủ mạnh sẽ góp phần giảm phụ thuộc vào nguồn cung từ bên ngoài.
Đề cập mục tiêu nâng mức dự trữ năng lượng lên tương đương khoảng 90 ngày, ông nhận định đây là yêu cầu cần thiết trong bối cảnh thế giới liên tục biến động bởi xung đột địa chính trị, chiến tranh và nguy cơ đứt gãy chuỗi cung ứng. "Tuy nhiên, dự trữ chỉ là một phần của bài toán. Quan trọng hơn là phải phát huy tối đa các nguồn năng lượng nội sinh để nâng cao năng lực tự chủ và khả năng ứng phó trước các cú sốc từ bên ngoài", ông khẳng định.
NCS. Thạc sĩ Nguyễn Đức Tính cho biết, mục tiêu cao nhất của an ninh năng lượng là xây dựng một hệ thống năng lượng bền vững, lâu dài và tự chủ. Việt Nam chỉ có thể giảm thiểu tác động từ những biến động toàn cầu khi làm chủ được nguồn năng lượng, công nghệ cốt lõi và năng lực chế biến sâu. Muốn vậy, cần tạo đột phá về thể chế và hoàn thiện hành lang pháp lí theo hướng khuyến khích cả khu vực công và khu vực tư mạnh dạn đầu tư vào khoa học - công nghệ, tiếp nhận công nghệ tiên tiến của thế giới, đồng thời thúc đẩy nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và phát triển các công nghệ lõi trong lĩnh vực năng lượng.
Ông cũng lưu ý nên hạn chế xuất khẩu tài nguyên ở dạng thô như dầu thô hay đất hiếm. Việc bán tài nguyên chưa qua chế biến làm giảm giá trị gia tăng còn lãng phí nguồn lực quốc gia. Thay vào đó, cần tập trung đầu tư công nghệ chế biến sâu để nâng cao giá trị sản phẩm, tạo nền tảng phát triển ngành công nghiệp năng lượng hiện đại và từng bước hướng tới xuất khẩu các sản phẩm năng lượng có hàm lượng công nghệ cao.
Theo NCS. Thạc sĩ Nguyễn Đức Tính, khi bảo đảm được nguồn cung ổn định, làm chủ công nghệ và nâng cao năng lực chế biến, Việt Nam sẽ đáp ứng tốt nhu cầu trong nước. Chúng ta có thể tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị năng lượng khu vực và quốc tế. Qua đó tạo thêm nguồn thu cho nền kinh tế, đồng thời củng cố vững chắc an ninh năng lượng quốc gia.
Ông kiến nghị các cơ quan quản lí tiếp tục tổ chức nhiều diễn đàn, hội thảo và tọa đàm để tập hợp ý kiến của các nhà khoa học, chuyên gia và cộng đồng doanh nghiệp. Những đóng góp từ thực tiễn sẽ là cơ sở quan trọng để hoàn thiện chính sách. “Chính sách đúng sẽ tạo động lực cho thực tiễn phát triển, còn thực tiễn sẽ tiếp tục cung cấp cơ sở để điều chỉnh chính sách. Qua đó từng bước xây dựng nền an ninh năng lượng quốc gia tự chủ, hiện đại và phát triển bền vững”, NCS. Thạc sĩ Nguyễn Đức Tính nói.
Có thể nói, muốn khơi thông hàng chục tỉ USD vốn tư nhân cho nguồn điện, lưới truyền tải và chuyển dịch năng lượng, Việt Nam không thể duy trì mãi cơ chế giá điện chưa phản ánh đầy đủ chi phí và một thị trường còn thiếu cạnh tranh.
Cải cách giá điện chắc chắn không dễ vì liên quan trực tiếp đến người dân và doanh nghiệp. Nhưng cái giá của việc trì hoãn còn lớn hơn nhiều. Khi cơ chế chưa thay đổi, vốn tư nhân sẽ tiếp tục đứng ngoài, hạ tầng điện sẽ thiếu nguồn lực đầu tư và rủi ro an ninh năng lượng sẽ ngày càng gia tăng.
Muốn có một nền kinh tế mạnh, Việt Nam trước hết phải có một thị trường điện minh bạch, cạnh tranh và vận hành đúng quy luật. Để đạt được điều đó cần cải cách cơ chế, làm chủ công nghệ lõi. Đó mới là chìa khóa để mở khóa dòng vốn tư nhân và tạo nền tảng vững chắc cho an ninh năng lượng quốc gia trong nhiều thập niên tới.
.jpg)
