Việt Nam và ngách hẹp tỷ đô trong công nghiệp bán dẫn

Nếu như Đài Loan (TQ) từ lâu đã được xem là "thánh địa" của các nhà máy đúc chip (foundry) tối tân, và Thái Lan đang khẳng định vị thế vững chắc trong mảng sản xuất bo mạch in (PCB), thì Việt Nam đang đứng trước một ngã rẽ mang tính quyết định.

Theo nhận định từ Marvell, một trong những nhà lãnh đạo thiết kế chip hàng đầu của Hoa Kỳ, "ngách vàng" dành cho Việt Nam không phải là cố gắng sao chép mô hình sản xuất nặng về vốn của các nước láng giềng, mà chính là lĩnh vực thiết kế bán dẫn. Sự kết hợp giữa cơn bùng nổ trí tuệ nhân tạo (AI) và làn sóng tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu đang mở ra một cánh cửa cơ hội hiếm hoi cho quốc gia 100 triệu dân này.

Tuy nhiên, đây là một cơ hội có thời hạn, đòi hỏi Việt Nam phải chuyển mình nhanh chóng từ một công xưởng lắp ráp và kiểm thử đơn thuần để tiến sâu vào "bộ não" của ngành công nghiệp chip, trước khi bong bóng AI có thể vỡ tan hoặc lợi thế cạnh tranh bị các đối thủ khác san bằng.

Thiết kế vi mạch: Cú chuyển mình từ "cơ bắp" sang "chất xám"

Trong suốt nhiều năm qua, giấc mơ bán dẫn của Việt Nam phần lớn vẫn dừng lại ở công đoạn hạ nguồn của chuỗi giá trị: đóng gói và kiểm thử. Sự hiện diện của nhà máy Intel khổng lồ tại TP.HCM là minh chứng rõ nét nhất cho giai đoạn này, đưa Việt Nam vào bản đồ công nghệ thế giới nhưng chủ yếu ở vai trò gia công. Tuy nhiên, một bức tranh phức tạp và giàu tiềm năng hơn đang dần hình thành.

Hàng chục công ty đang đổ vốn vào các lĩnh vực chuyên sâu hơn như vật liệu nền (substrate), phần mềm và đặc biệt là thiết kế vi mạch tích hợp (IC). Marvell, tập đoàn chuyên tùy biến chip cho các gã khổng lồ dữ liệu (hyperscalers) như Google hay Microsoft, đang trở thành một trong những động lực chính thúc đẩy sự chuyển dịch này.

Ông Lê Quang Đạm, Tổng giám đốc Marvell Việt Nam, nhận định rằng nền tảng nhân lực chính là tài sản lớn nhất mà Việt Nam đang sở hữu để thực hiện cú nhảy vọt này. Sinh viên Việt Nam được đánh giá cao về tư duy STEM (Khoa học, Công nghệ, Kỹ thuật và Toán học), khả năng làm việc nhóm và tư duy logic sắc bén. Đặc biệt, nền tảng kiến thức về dữ liệu, phần mềm và AI của kỹ sư Việt Nam tạo nên sự tương thích hoàn hảo cho lĩnh vực thiết kế vi mạch.

Chính nhờ nguồn nhân lực chất lượng này, Marvell đã tăng tốc các kế hoạch mở rộng tại Việt Nam nhanh hơn dự kiến. Với đội ngũ nhân sự hiện tại đạt 550 người, Marvell Việt Nam đã vượt qua mục tiêu 500 nhân sự đặt ra cho năm 2026 và đang hướng tới con số 800 người vào năm 2027.

Sự chuyển dịch từ "cơ bắp" sang "chất xám" còn được thể hiện qua việc Marvell thành lập một phòng thí nghiệm mới tại văn phòng thứ hai ở TP.HCM. Cơ sở này cho phép các kỹ sư Việt Nam trực tiếp thử nghiệm các vi mạch ngay trong nước thay vì phải phụ thuộc vào đội ngũ tại Đài Loan như trước đây. Đây là một bước tiến quan trọng, khẳng định năng lực tự chủ về kỹ thuật và giảm bớt sự phụ thuộc vào các trung tâm công nghệ truyền thống.

Trong bối cảnh các công ty Mỹ đang tìm cách tối ưu hóa chi phí nhân sự mà vẫn đảm bảo chất lượng, Việt Nam nổi lên như một điểm đến lý tưởng. Mức lương cạnh tranh so với Mỹ hay các quốc gia phát triển khác, cộng với trình độ kỹ sư ngày càng được nâng cao, đang biến Việt Nam thành một "trung tâm não bộ" mới cho ngành thiết kế chip, thay vì chỉ là nơi đặt các dây chuyền lắp ráp.

Tuy nhiên, cơ hội này đi kèm với những rủi ro không nhỏ. Ông Đạm cảnh báo về một kịch bản mà nhiều chuyên gia kinh tế đang lo ngại: bong bóng AI. Nếu thế giới thực sự đang trong một cơn sốt ảo và bong bóng này vỡ, cánh cửa cơ hội của Việt Nam sẽ khép lại rất nhanh. Thời gian là yếu tố cốt tử. Việt Nam cần tận dụng triệt để giai đoạn vàng này để tích lũy công nghệ, đào tạo nhân lực và xây dựng nền móng vững chắc trước khi thị trường bước vào giai đoạn điều chỉnh hoặc suy thoái.

Chiến lược thực dụng: "Chip tủ lạnh" và bài toán tự chủ công nghệ

Bên cạnh mũi nhọn thiết kế, khát vọng tự chủ sản xuất (fabrication) vẫn luôn cháy bỏng trong chiến lược bán dẫn của Việt Nam. Tuy nhiên, thay vì mơ mộng viển vông về việc trở thành một TSMC, Intel hay Samsung tiếp theo với những nhà máy sản xuất chip tiên tiến nhất (như 3nm hay 5nm), Việt Nam cần một lộ trình thực tế hơn.

Lời khuyên từ lãnh đạo Marvell dành cho các nhà hoạch định chính sách là hãy tập trung vào các dòng chip thế hệ cũ (legacy chips). Việc đầu tư vào một nhà máy sản xuất chip tiên tiến đòi hỏi hàng chục tỷ USD và trình độ vận hành cực cao, trong khi đó, một nhà máy sản xuất các dòng chip cơ bản chỉ tiêu tốn khoảng 1 tỉ USD, một con số nằm trong tầm tay của các tập đoàn lớn trong nước.

Hướng đi này hoàn toàn phù hợp với nhu cầu thực tế của thị trường nội địa và xuất khẩu. Các sản phẩm tiêu dùng như tủ lạnh, lò vi sóng, bộ định tuyến Wi-fi hay các thiết bị IoT không cần đến những con chip xử lý siêu mạnh. Chúng chỉ cần các dòng chip được sản xuất trên công nghệ 28nm hoặc cũ hơn. Bằng cách tập trung vào phân khúc này, Việt Nam vừa có thể học hỏi, tích lũy kinh nghiệm vận hành nhà máy đúc chip (fab), vừa giải quyết được bài toán tự chủ linh kiện cho ngành công nghiệp điện tử gia dụng và viễn thông.

Hiện tại, Tập đoàn Viettel được giao nhiệm vụ xây dựng một nhà máy đúc chip quy mô nhỏ, công nghệ cao, trong khi tập đoàn FPT cũng đang ráo riết đào tạo kỹ sư bán dẫn và hợp tác với Nvidia để xây dựng nhà máy AI. Đây là những bước đi cụ thể hóa chiến lược "lấy ngắn nuôi dài", đi từ những công nghệ vừa tầm để tiến tới làm chủ chuỗi cung ứng.

Mặc dù vậy, con đường phía trước của Việt Nam vẫn đầy rẫy chông gai. Thách thức lớn nhất đến từ bối cảnh địa chính trị phức tạp. Việc Việt Nam nằm trong danh sách hạn chế xuất khẩu một số loại chip của Mỹ nhằm ngăn chặn rò rỉ công nghệ sang Trung Quốc đã tạo ra những rào cản nhất định. Các công ty như Marvell buộc phải xin giấy phép đặc biệt để đưa các sản phẩm của Nvidia hay AMD vào Việt Nam, làm chậm quá trình nghiên cứu và phát triển. Bên cạnh đó, các vấn đề nội tại như thiếu hụt năng lượng điện, hạ tầng chưa đồng bộ và sự cạnh tranh gay gắt từ các quốc gia láng giềng như Ấn Độ hay Malaysia (những nơi đang chi tiêu mạnh tay hơn để thu hút đầu tư bán dẫn) cũng là những bài toán khó giải.

Dẫu vậy, bất chấp những nỗ lực tái khẳng định vị thế thống trị bán dẫn của Nhà Trắng và sự cạnh tranh khu vực, dư địa cho Việt Nam phát triển vẫn rất rộng mở. Marvell, với 73% doanh thu đến từ Amazon và các khách hàng trung tâm dữ liệu đang cưỡi trên con sóng AI, đặt mục tiêu chiếm 20% thị phần thị trường chip tùy biến.

Khi thị phần của Marvell tăng lên, quy mô của chi nhánh Việt Nam cũng sẽ lớn mạnh theo. Việc ông Đạm đang tìm kiếm không gian văn phòng cho đợt mở rộng tiếp theo là một tín hiệu lạc quan cho thấy, dù có nhiều thách thức, Việt Nam vẫn đang đi đúng hướng trên con đường định vị mình là một cường quốc mới trong bản đồ thiết kế bán dẫn toàn cầu.