Wikipedia, World Cup, bóng đá, và những người đáng kính trên đời
Ở tầng dưới của một cơ sở cứu hộ rùa biển tại Manhattan (New York, Mỹ), khoảng 30 người tập trung tại một không gian tổ chức sự kiện xem trận tứ kết World Cup 2026 giữa Tây Ban Nha và Bỉ. Đây không phải là đám đông chăm chú theo dõi trận đấu, nín thở với từng pha tranh chấp hay cú sút vào khung thành…
Những người làm việc không thù lao
Thay vào đó, mọi người ngồi trước máy tính xách tay, một mắt nhìn TV, mắt kia nhìn màn hình máy tính. Trận đấu rất quan trọng, nhưng họ ở đó để đóng góp vào kho kiến thức công cộng ngày càng lớn mạnh, được thu thập thông tin kĩ lưỡng và kiểm chứng cẩn thận trên Internet. Họ đang chỉnh sửa Wikipedia.
Trang web này trung bình có khoảng 508 triệu lượt xem mỗi ngày trên hơn 65,9 triệu (và con số này vẫn đang tăng lên) trang. Riêng các trang thể thao của nó đã tạo cảm giác như một vòng lặp vô tận, được cập nhật gần như theo thời gian thực ngay sau khi có bàn thắng quyết định trận đấu.
Không hề có những con bot AI nào đang bới móc từng ngóc ngách của Internet để tìm kiếm những bài viết máy móc có độ chính xác đáng ngờ. Đằng sau hàng triệu trang thông tin là vô số người hâm mộ thể thao, những người dành hàng chục giờ mỗi tuần mà không được trả công để chỉnh sửa một cách tỉ mỉ và say mê.
Trong số những người biên tập đó có những người hâm mộ thể thao như Kunal Mehta, 31 tuổi, người bắt đầu biên tập Wikipedia từ năm 2006, khi anh còn học trung học cơ sở. “Nó gây nghiện lắm”, anh nói trong buổi xem chung World Cup và chỉnh sửa Wikipedia.
Mehta bắt đầu công việc này bằng việc cập nhật điểm số và tạo trang thông tin vận động viên cho đội San Jose Sharks thuộc giải NHL (Giải khúc côn cầu trên băng Bắc Mỹ), đội bóng quê hương anh. Hiện tại, anh làm kỹ sư phần mềm cho Tổ chức tự do báo chí và chỉnh sửa nội dung Wikipedia trong thời gian rảnh, thường là về thể thao. Anh coi Wikipedia như “bản thảo thứ hai” của lịch sử.
Thư viện lưu giữ tri thức loài người
“Xuyên suốt lịch sử loài người, con người luôn cố gắng thu thập tất cả kiến thức lại với nhau, đó luôn là một nhiệm vụ khó khăn, giống như Thư viện Alexandria vậy”, Mehta nói. “Wikipedia đã chứng minh rằng bạn hoàn toàn có thể làm được điều đó. Bạn chỉ cần cung cấp một trang giấy trắng cho mọi người bắt đầu, và mọi người sẽ cùng nhau làm việc”.
Không giống như thư viện gốc ở Ai Cập cổ đại, Thư viện Alexandria kĩ thuật số bao gồm cả World Cup. Trong khi các biên tập viên đang làm việc trên các trang trong suốt trận đấu giữa Tây Ban Nha và Bỉ, nhiều người đã đóng góp cho Wiki Loves Fútbol. Đó là một dự án của Wikipedia được thực hiện trong suốt giải đấu bởi một nhóm biên tập viên, nhằm tìm ra những điểm yếu của trang web và cải thiện cơ sở kiến thức của Wikipedia về văn hóa bóng đá Mỹ Latinh.
“Những cái tên lớn đều có thông tin, như Messi và những người khác, nhưng cần có mức độ đưa tin tương tự về tất cả các cầu thủ trong các đội này, đặc biệt là các đội không nằm trong top 10”, Pacita Rudder, 37 tuổi, giám đốc điều hành của Wikimedia NYC, một chi nhánh phi lợi nhuận của Wikipedia tổ chức dự án Wiki Loves Fútbol, cho biết.
Wikipedia phần lớn là phi tập trung và tự quản, nhưng những người đóng góp phải tuân thủ một bộ tiêu chuẩn: Không vi phạm bản quyền, chỉ sử dụng nguồn đã được xác minh, chỉ các chủ đề đáng chú ý và không sử dụng trí tuệ nhân tạo.
Vấn đề đặt ra là có thật: Nền tảng này cũng có khả năng lan truyền thông tin sai lệch. Sau quyết định gây tranh cãi của trọng tài người Pháp Francois Letexier khi không công nhận một trong những bàn thắng của Ai Cập vào lưới Argentina, một biên tập viên đã thêm thông tin vô căn cứ vào trang của Letexier rằng ông là người Do Thái, thông tin này lan truyền trong nhiều giờ và được khuếch đại bởi Grok, trí tuệ nhân tạo của X, trước khi bị gỡ xuống và biên tập viên bị cấm.
Những vụ việc như vụ liên quan đến Letexier là điều đã gắn kết các biên tập viên như những người đóng góp cho sự kiện Wiki Loves Fútbol lại với nhau. Họ luôn cảnh giác trong việc ngăn chặn kiểu chỉnh sửa này nhưng vẫn nỗ lực để phát triển kho kiến thức của trang web về mọi thứ liên quan đến bóng đá.
Không để cơn bão AI nhấn chìm
Dự án World Cup có một danh sách các bài viết mục tiêu mà các biên tập viên muốn được cải thiện, chẳng hạn như về đội tuyển bóng đá quốc gia Mexico, Giải thưởng Hòa bình FIFA… Khi trận chung kết World Cup đến gần, hàng chục người đã đóng góp cho dự án, và đó chưa kể đến vô số biên tập viên đang chờ đợi để cập nhật các trang World Cup trong suốt giải đấu, bất kể có sự phối hợp tổ chức nào hay không.
“Mọi người ngày càng nhận được nhiều thông tin từ trí tuệ nhân tạo, và khi biết rằng trí tuệ nhân tạo đang lấy thông tin từ Wikipedia, thì việc Wikipedia phải chính xác và phản ánh thực tế một cách tốt nhất càng trở nên quan trọng hơn. Áp lực để Wikipedia trở nên hoàn hảo hơn bao giờ hết là rất lớn”, Pacita Rudder nói.
Nỗ lực này thực sự mang tính toàn cầu. Tại Sao Paulo, Danilo Mendonca, 26 tuổi, thường xuyên bơi ở bể bơi địa phương. Vừa bơi, anh vừa nghĩ về những trang Wikipedia cần được chỉnh sửa.
Khi bắt gặp một lá cờ bóng đá hiếm hoi treo bên ngoài một ngôi nhà trong thành phố của mình, Mendonca tải nó lên Wikimedia Commons, một thư viện phương tiện truyền thông công cộng miễn phí, để sử dụng trên các trang Wikipedia. Trong giai đoạn vòng bảng, Mendonca đã xem trận đấu giữa Hà Lan và Thụy Điển trong khi uống bia với các đồng nghiệp, sau đó về nhà và tải lên ảnh chụp cửa hàng sách kiêm quán bar bóng đá. Mendonca ước tính rằng anh dành khoảng 40 giờ mỗi tuần để chỉnh sửa.
Là một giáo viên lịch sử, ban ngày, Mendonca đã làm việc trên hàng trăm trang web về bóng đá bằng tiếng Bồ Đào Nha và tiếng Anh, bao gồm cả trang của một bác sĩ bóng đá người Ý, một nhà báo thể thao người Brazil, một trọng tài World Cup người Colombia và một chuyên viên xoa bóp lâu năm của đội tuyển Brazil. Cửa sổ trình duyệt của anh ấy đầy ắp các tab lưu trữ kĩ thuật số, các trang web tin tức và rất nhiều trang Wikipedia.
Tại một đất nước cuồng bóng đá như Brazil, sự cạnh tranh rất khốc liệt để biên tập những trang tin nổi tiếng như trang của Messi hay câu lạc bộ quê nhà của Mendonca, Sao Paulo FC. Trong suốt trận đấu, hàng loạt biên tập viên ngồi sẵn với bản thảo, ngón tay đặt trên chuột, sẵn sàng cập nhật. Những cập nhật kiểu này được thực hiện theo thứ tự ai đến trước được ưu tiên trước, khu vực quản trị của các trang thường trở nên hỗn loạn khi các biên tập viên tranh luận về thông tin và vội vàng cập nhật.
Mendonca để phần lớn công việc đó cho người khác và tập trung vào những cầu thủ ít được biết đến hơn, dịch giữa tiếng Anh và tiếng Bồ Đào Nha. Đôi khi, anh làm được những việc lớn. Vào tháng 6, Mendonca đã dịch sang tiếng Bồ Đào Nha trang thông tin về Vozinha, thủ môn người Cape Verde đã gây chấn động thế giới khi cầm hòa Tây Ban Nha với tỉ số 0-0.
“Đây là một sự kiện rất quan trọng đối với Brazil và thế giới”, Mendonca nói về World Cup, “Tôi cảm thấy rất biết ơn vì có thể giúp bảo tồn lịch sử (với tư cách là một nhà sử học), phổ biến thông tin chất lượng cao và chia sẻ thêm một chút, đặc biệt là về Brazil, với thế giới”.
Nền tảng thông tin đáng tin cậy nhất
Cách đó 10.000 km về phía bắc, tại miền nam California (Mỹ), Jordan Trujillo, 26 tuổi, dành hàng giờ để sàng lọc kết quả tìm kiếm trên web và kho lưu trữ báo chí. Anh đọc từng kết quả theo thứ tự thời gian và sử dụng thông tin đó để tạo và chỉnh sửa hơn 500 trang Wikipedia.
Anh tránh tham gia vào việc biên tập trực tiếp, tập trung vào các trang nhỏ hơn. Trong suốt World Cup, anh đã biên tập các trang cho những cầu thủ như Brian Gutierrez của Mexico và Deveron Fonville cùng Arjany Martha của Curacao, những cầu thủ thi đấu cho các đội tuyển World Cup khác với quốc gia nơi họ sinh ra.
Trujillo đồng cảm với những cầu thủ xuyên biên giới này, những người có thể không nói thông thạo ngôn ngữ của quốc gia mà họ đại diện tại World Cup, hoặc những người phải đối mặt với sự chỉ trích của truyền thông vì không thi đấu cho quốc gia này hay quốc gia khác, hoặc trải qua sự thù ghét trên mạng với tư cách là người nhập cư. Trong một kì World Cup bị ảnh hưởng bởi chính sách siết chặt nhập cư của chính quyền Trump, việc viết về những trang báo này càng có ý nghĩa hơn đối với Trujillo.
“Tôi lớn lên ngay sát biên giới, nên khi còn nhỏ tôi thường đến thành phố Tijuana thăm họ hàng”, Trujillo, người có bố mẹ di cư từ Mexico sang Mỹ, cho biết. “Hầu như tháng nào chúng tôi cũng đến Tijuana, để khám bác sĩ, nha sĩ, hoặc đi chợ. Có những đứa trẻ thường xuyên vượt biên mỗi ngày để đến trường trung học của tôi”.
Biên tập các trang nằm ở giao điểm giữa thể thao và chính trị, Trujillo nhận thấy việc Wikipedia cung cấp thông tin công khai là yếu tố tiên quyết trong cuộc chiến chống lại sự đàn áp và kiểm duyệt truyền thông.
Trang web này còn đối mặt với những thách thức khó khăn khác. Sự trỗi dậy của trí tuệ nhân tạo (AI) đã buộc các biên tập viên phải chống lại làn sóng các trang do AI viết ra. Ngược lại, điều này cũng khiến họ nhận thức rõ hơn tầm quan trọng của việc đảm bảo thông tin cung cấp cho các bản tóm tắt của chatbot phải chi tiết và chính xác. Nguy cơ thông tin sai lệch chưa bao giờ cao đến thế. “Đây là một vấn đề vô cùng lớn, và chúng tôi vẫn đang tìm cách giải quyết”, Trujillo nói.
Nhưng trong suốt kì World Cup, anh cũng nhận thấy sự gia tăng hợp tác trên các trang thông tin. Ai đó lập một trang về một cầu thủ ít được biết đến, và qua nhiều ngày, nhiều tuần, nhiều năm, hàng chục biên tập viên, thường chỉ biết nhau qua tên người dùng, cùng nhau bổ sung thông tin được trích dẫn tỉ mỉ, loại bỏ lỗi và thông tin sai lệch.
Với mỗi trận đấu, mỗi cầu thủ đột phá, mỗi tranh cãi, mỗi khoảnh khắc văn hóa và mỗi màn trình diễn bất ngờ, nguồn thông tin lại càng mạnh mẽ hơn. “Tôi cho rằng đó là kho tàng tri thức vĩ đại nhất của nhân loại, và nó vẫn không ngừng được mở rộng mỗi ngày”, Trujillo nói.
