94.837 ca tử vong sớm: AI có thể giúp Việt Nam 'đọc' ô nhiễm không khí?
Theo dữ liệu được Bộ Y tế dẫn tại hội thảo ngày 29/9, ô nhiễm không khí đứng thứ ba trong các yếu tố nguy cơ gây tử vong tại Việt Nam, với 94.837 ca tử vong sớm trong một năm. Việt Nam đang mở rộng quan trắc, tăng kết nối dữ liệu và tính đến việc ứng dụng AI để dự báo, nhận diện nguồn ô nhiễm.
Ô nhiễm không khí: Không chỉ đo được bụi
Thông tin trên được đưa ra tại Hội thảo “Khắc phục ô nhiễm và cải thiện chất lượng không khí tại Việt Nam - từ chính sách đến hành động”, do Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Bộ Y tế, WHO và UNDP tổ chức ngày 29/9 tại Hà Nội.
.jpg)
Theo Thứ trưởng Bộ Y tế Nguyễn Thị Liên Hương, ô nhiễm không khí không chỉ là vấn đề môi trường mà còn tác động trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng. Đại diện Bộ Y tế dẫn dữ liệu từ Nghiên cứu Gánh nặng Bệnh tật Toàn cầu 2023 cho thấy 94.837 ca tử vong sớm tại Việt Nam trong một năm có liên quan đến yếu tố nguy cơ này.
“Chủ động phòng bệnh đòi hỏi không chỉ phát hiện sớm và phòng ngừa bệnh tật, mà còn chủ động kiểm soát các yếu tố nguy cơ đối với sức khỏe, trong đó có các yếu tố nguy cơ từ môi trường”, bà Nguyễn Thị Liên Hương nhấn mạnh.
Theo số liệu được Bộ Y tế nêu, khi nồng độ PM2.5 tăng thêm 10 µg/m³, tỷ lệ nhập viện do viêm phổi, viêm phế quản và hen suyễn ở trẻ em tăng 3,5–5,2%.
Những con số này đặt ra yêu cầu không chỉ quan trắc để biết không khí đang ô nhiễm ở mức nào, mà còn phải xác định nguồn phát thải, diễn biến và khu vực chịu tác động để có biện pháp xử lý phù hợp. Đây cũng là lý do công nghệ và dữ liệu được nhấn mạnh tại hội thảo.
Ô nhiễm không khí ở Việt Nam: AI được kỳ vọng ở khâu nào?
Việt Nam đang mở rộng hệ thống quan trắc chất lượng không khí và xây dựng nguồn dữ liệu phục vụ quản lý. Theo các chuyên gia tại hội thảo, khi dữ liệu quan trắc được kết hợp với dữ liệu khí tượng, giao thông, công nghiệp, xây dựng và các nguồn phát thải, các công cụ số và AI có thể hỗ trợ phân tích diễn biến, nhận diện nguồn ô nhiễm và nâng cao khả năng dự báo.
WHO và UNDP cho rằng Việt Nam đã có những nền tảng quan trọng để đi theo hướng này, trong đó các công nghệ mới như công cụ số và AI có thể giúp hiểu rõ hơn các nguồn gây ô nhiễm, cải thiện dự báo và hỗ trợ các biện pháp can thiệp có trọng tâm. Tuy nhiên, AI không thể hoạt động hiệu quả nếu dữ liệu bị phân tán.
Theo đó, một trong những điểm nghẽn hiện nay là chưa có cơ chế chia sẻ dữ liệu đủ đồng bộ giữa ngành môi trường và y tế. Việc kết nối hai nguồn dữ liệu này được xem là cần thiết để xây dựng hệ thống cảnh báo sớm, nhận diện nhóm dân cư có nguy cơ cao và hỗ trợ ứng phó.
Nói cách khác, thay vì chỉ nhận được một cảnh báo rằng “PM2.5 đang cao”, hệ thống dữ liệu trong tương lai cần tiến tới trả lời được: ô nhiễm đến từ đâu, khu vực nào đang chịu tác động và vài giờ hoặc vài ngày tới tình hình có thể diễn biến thế nào.
Công nghệ phải đi cùng kiểm soát nguồn thải
Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Trọng Yên cho rằng: giải quyết ô nhiễm không khí cần gắn với công nghệ, kỹ thuật và nguồn lực để kiểm soát các nguồn gây ô nhiễm trong giao thông, năng lượng, công nghiệp, xây dựng và nông nghiệp.
“Cải thiện môi trường không khí không chỉ là nhiệm vụ về môi trường và sức khỏe cộng đồng mà còn gắn chặt với quá trình chuyển đổi xanh, giảm phát thải khí nhà kính và thực hiện cam kết Net Zero”, Thứ trưởng Lê Trọng Yên nhấn mạnh.
Từ góc độ quốc tế, bà Ramla Khalidi, Trưởng đại diện thường trú UNDP tại Việt Nam, cho rằng chất lượng không khí đang gắn với một mô hình phát triển rộng hơn.
“Chất lượng không khí đang trở thành một phần trong tầm nhìn rộng hơn của Việt Nam về mô hình phát triển kinh tế mới”, bà Ramla Khalidi nói, đồng thời nhấn mạnh chuyển đổi xanh có thể trở thành động lực cho năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững.
Tại hội thảo, những kinh nghiệm mà Bắc Kinh đang ứng dụng để giảm thiểu ô nhiễm không khí cũng được chia sẻ cho thấy vai trò của quan trắc, dự báo và nền tảng dữ liệu tích hợp trong quá trình kiểm soát ô nhiễm. Theo tiêu chuẩn chất lượng không khí quốc gia của Trung Quốc, khoảng 85% số ngày trong năm 2025 tại Bắc Kinh đạt chất lượng không khí tốt.
Với Việt Nam, mục tiêu trước mắt là xây dựng được một chuỗi dữ liệu đủ tốt để quan trắc - phân tích - dự báo - cảnh báo - xác định nguồn phát thải - can thiệp.
Trong chuỗi này, AI không thay thế hệ thống quan trắc hay quyết định quản lý. Giá trị của AI nằm ở khả năng xử lý lượng dữ liệu lớn, tìm ra quy luật và hỗ trợ cơ quan chức năng đưa ra cảnh báo, lựa chọn khu vực và thời điểm cần can thiệp.
Từ việc “biết không khí đang ô nhiễm”, Việt Nam đang hướng tới một hệ thống có thể trả lời nhanh hơn câu hỏi “ô nhiễm từ đâu và phải làm gì tiếp theo?”.
