AI giúp người khiếm thị đến gần hơn với những kiệt tác hội họa
Tại phòng trưng bày Pinacoteca di Brera ở Milan (Italy), AI và kính thông minh đang mở ra một cách thưởng thức nghệ thuật khác biệt: thay vì quan sát bằng mắt, người khiếm thị và người có thị lực kém có thể khám phá những kiệt tác hội họa thông qua âm thanh, mô tả và tương tác bằng giọng nói.
Dự án Sensing Art cho thấy công nghệ đeo không chỉ thay đổi cách con người tiếp cận thông tin mà còn có thể góp phần xóa bỏ những rào cản trong việc tiếp cận di sản văn hóa.
Kiệt tác hội họa được kể bằng âm thanh
Trong nhiều thế kỉ, việc thưởng thức hội họa gần như mặc định gắn liền với khả năng quan sát. Người xem đứng trước một bức tranh, nhận diện màu sắc, đường nét, bố cục, ánh sáng rồi tự hình thành cảm xúc và diễn giải về tác phẩm. Nhưng với người khiếm thị hoặc có thị lực kém, trải nghiệm ấy lại là một thách thức lớn.
Tại Italy, nơi di sản nghệ thuật và văn hóa giữ vai trò đặc biệt quan trọng, vấn đề này càng đáng chú ý. Theo thông tin được công bố trong khuôn khổ dự án Sensing Art, tình trạng suy giảm thị lực ở mức độ trung bình hoặc nghiêm trọng ảnh hưởng đến 18,6% dân số nước này. Điều đó đặt ra yêu cầu phải tìm kiếm những phương thức mới để bảo đảm quyền tiếp cận văn hóa không bị giới hạn bởi khả năng thị giác.
Xuất phát từ mục tiêu đó, dự án “Sensing Art - Discovering Masterpieces Beyond What Meets the Eye” (Cảm nhận nghệ thuật - Khám phá kiệt tác vượt ngoài những gì mắt nhìn thấy) được triển khai tại Pinacoteca di Brera, một trong những bảo tàng nghệ thuật quan trọng của Milan. Đây là sáng kiến hợp tác giữa Meta, Pinacoteca di Brera và EssilorLuxottica, với sự tham gia của các tổ chức hỗ trợ người khiếm thị và người suy giảm thị lực như Associazione Nazionale Subvedenti (ANS), Unione Italiana dei Ciechi e degli Ipovedenti (UICI) và Fondazione Istituto dei Ciechi di Milano.
Điểm đáng chú ý của dự án là việc thử nghiệm kính thông minh tích hợp trí tuệ nhân tạo do Meta và EssilorLuxottica phát triển trong một hành trình tham quan bảo tàng dành riêng cho người khiếm thị và người có thị lực kém. Đây được xem là một trong những thử nghiệm đầu tiên trên thế giới đưa loại kính AI này vào trải nghiệm tham quan bảo tàng được thiết kế cho nhóm khách tham quan nói trên.
Khách tham quan có thể sử dụng kính để nhận diện tác phẩm và nghe nội dung thuyết minh trực tiếp qua hệ thống loa tích hợp ở hai càng kính. Âm thanh được truyền theo thiết kế mở (open-ear), giúp người đeo vẫn nhận biết được những âm thanh xung quanh, duy trì khả năng tương tác với bạn đồng hành và môi trường bảo tàng.
Từ mô tả hình thái đến câu chuyện phía sau tác phẩm
Sensing Art được phát triển dựa trên nền tảng DescriVedendo, phương pháp mô tả nghệ thuật do ANS xây dựng, đã được Pinacoteca di Brera ứng dụng trong các chương trình tham quan suốt 10 năm qua. Thay vì chỉ cung cấp thông tin khái quát về bức tranh, phương pháp này chú trọng chuyển hóa những đặc điểm thị giác thành ngôn ngữ, giúp người nghe hình dung cấu trúc và nội dung tác phẩm thông qua lời kể có hệ thống.
Hành trình tham quan trong dự án giới thiệu tám kiệt tác thuộc bộ sưu tập của bảo tàng. Với mỗi tác phẩm, khách tham quan có thể tiếp cận ba nhóm nội dung khác nhau.
Đầu tiên là phần mô tả hình thái (morphological description), tập trung diễn giải hình dáng, bố cục, chi tiết, đường nét và những đặc điểm thị giác của tác phẩm. Đây là nội dung đặc biệt quan trọng đối với người khiếm thị bởi nó giúp chuyển những yếu tố vốn chỉ có thể nhận biết bằng mắt thành một hình dung bằng ngôn ngữ. Người nghe có thể từng bước hình dung vị trí các nhân vật, mối tương quan giữa những chi tiết, cách sắp xếp không gian hay những yếu tố tạo nên cấu trúc tổng thể của bức tranh.
Tiếp đó là phần giới thiệu lịch sử và nghệ thuật, cung cấp bối cảnh ra đời, giá trị và ý nghĩa của tác phẩm. Nhóm nội dung thứ ba giới thiệu tiểu sử họa sĩ, giúp người tham quan hiểu thêm về cuộc đời, sự nghiệp và dấu ấn sáng tạo của người nghệ sĩ.
Một điểm quan trọng khác là khả năng nhận diện tác phẩm trực tiếp từ vị trí tham quan. Khi đứng trước một trong tám bức tranh thuộc chương trình, người dùng có thể kích hoạt chức năng nhận diện bằng kính để truy cập phần thuyết minh tương ứng. Nhờ đó, họ không cần liên tục cầm điện thoại, tìm kiếm tên tác phẩm hay thao tác trên màn hình để chuyển đổi giữa các nội dung.
Theo ông Angelo Crespi, Tổng giám đốc Grande Brera và Cenacolo Vinciano, việc làm cho di sản trở nên dễ tiếp cận đồng nghĩa với tạo điều kiện để mọi người xây dựng mối quan hệ riêng với nghệ thuật. Ông cho biết DescriVedendo đã trở thành một phần quan trọng trong cam kết của bảo tàng, và việc kết hợp với công nghệ mở ra thêm một phương thức tiếp cận mới.
Ông cũng nhấn mạnh Pinacoteca di Brera muốn tiếp tục là không gian thử nghiệm, nơi những ngôn ngữ và công cụ mới được khám phá nhằm đưa di sản văn hóa đến gần hơn với công chúng rộng rãi. Quan điểm này cho thấy dự án không chỉ hướng đến việc hỗ trợ một nhóm khách tham quan cụ thể mà còn phản ánh sự thay đổi trong cách các thiết chế văn hóa nhìn nhận trách nhiệm của mình đối với cộng đồng.
AI giúp người khuyết tật mở rộng khả năng tự chủ
Ngoài chức năng nhận diện tranh và phát nội dung thuyết minh, kính thông minh còn tích hợp những công cụ hỗ trợ khác nhằm đáp ứng nhu cầu đa dạng của người sử dụng. Trong đó, trợ lí giọng nói Meta AI cho phép khách tham quan đặt câu hỏi về bối cảnh và môi trường xung quanh. Thay vì chỉ tiếp nhận những nội dung được chuẩn bị sẵn, người dùng có thêm khả năng tương tác, chủ động tìm hiểu những điều khiến họ tò mò trong quá trình tham quan.
Một tích hợp khác là Be My Eyes, nền tảng kết nối người khiếm thị với tình nguyện viên có thị lực tốt và các nhân viên hỗ trợ chuyên môn. Thông qua kính thông minh, người dùng có thể liên hệ với những người hỗ trợ này để nhận hướng dẫn theo thời gian thực, từ việc định hướng trong không gian bảo tàng đến xử lí các công việc thực tế trong chuyến đi.
Đáng chú ý, phạm vi hỗ trợ không chỉ giới hạn bên trong bảo tàng. Thông qua Be My Eyes, người dùng còn có thể nhận trợ giúp khi di chuyển đến địa điểm tham quan hoặc thực hiện những công việc cần thiết trong hành trình.