Mở cửa bảo tàng đầu tiên thế giới về thằn lằn bay thời khủng long

Đặt giữa vùng đất nổi tiếng với những hóa thạch quý hiếm, công trình không chỉ tái hiện thế giới của sinh vật cổ đại cách đây khoảng 130 triệu năm mà còn đưa những phát hiện khoa học vốn chỉ tồn tại trong phòng nghiên cứu đến gần công chúng.

Sáu "quả trứng" thằn lằn bay giữa sa mạc kể chuyện về bầu trời cổ đại

Bảo tàng thằn lằn bay Cáp Mật nằm trong một công viên địa chất quốc gia ở khu vực Cáp Mật, Tân Cương, nơi được xem là một trong những địa điểm giàu hóa thạch pterosaur. Đây cũng là bảo tàng khoa học đầu tiên trên thế giới tập trung chuyên biệt vào nhóm sinh vật này.

Với diện tích trưng bày khoảng 4.600 m², bảo tàng được thiết kế gồm sáu khối nhà hình bầu dục bố trí lệch nhau. Nhìn từ trên cao, toàn bộ công trình gợi liên tưởng đến một ổ trứng pterosaur nằm giữa sa mạc.

Thiết kế ấy không đơn thuần nhằm tạo ra một hình dáng bắt mắt. Nó khiến chính kiến trúc của bảo tàng trở thành một phần câu chuyện khoa học. Những "quả trứng" khổng lồ giữa vùng đất khô cằn gợi lại một thời kì mà cảnh quan nơi đây từng rất khác biệt, khi những sinh vật có cánh bay trên bầu trời và sinh sống cùng các loài động vật tiền sử khác.

Điểm đặc biệt nhất của bảo tàng nằm ở bộ sưu tập hóa thạch. Nhiều mẫu vật được tìm thấy trong hơn hai thập niên khai quật và cứu hộ hóa thạch của các nhà nghiên cứu thuộc Viện Cổ sinh vật có xương sống và Cổ nhân loại học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc.

Trong số đó có những mẫu vật đặc biệt quý hiếm, bao gồm các hóa thạch trứng và phôi pterosaur được bảo tồn dưới dạng không gian ba chiều đầu tiên trên thế giới. Một số hóa thạch pterosaur kích thước lớn cũng lần đầu tiên được giới thiệu công khai.

Đáng chú ý, đây là lần đầu toàn bộ những mẫu vật này được trưng bày cùng một nơi. Thay vì nhìn từng hóa thạch như những mảnh ghép rời rạc, khách tham quan có thể hình dung một bức tranh hoàn chỉnh hơn về cuộc sống và quá trình tiến hóa của pterosaur.

Từ hóa thạch nằm im đến câu chuyện về một thế giới đã biến mất

Pterosaur hay thằn lằn bay thường được gọi là "khủng long biết bay" (dực long), nhưng cách gọi này không hoàn toàn chính xác. Chúng là nhóm bò sát bay có quan hệ gần với khủng long, song thuộc một nhánh tiến hóa riêng. Chúng xuất hiện từ hơn 200 triệu năm trước và tồn tại qua nhiều thời kì địa chất, trước khi biến mất cùng nhiều nhóm sinh vật khác vào cuối kỉ Phấn trắng.

Những hóa thạch được trưng bày tại Cáp Mật đặc biệt có giá trị bởi chúng giúp các nhà khoa học tìm hiểu không chỉ hình dáng mà cả vòng đời của những sinh vật từng thống trị bầu trời cổ đại.

Một quả trứng hóa thạch có thể tiết lộ thông tin về quá trình sinh sản. Một phôi thai được bảo tồn có thể cho biết cách cơ thể phát triển trước khi nở. Trong khi đó, những bộ xương trưởng thành giúp tái dựng kích thước, hình thái và khả năng vận động của pterosaur.

Khi đặt những bằng chứng ấy cạnh nhau, khoa học có thể tiến gần hơn tới việc trả lời một câu hỏi tưởng như đơn giản: Những sinh vật có cánh này từng sống như thế nào?

Các hiện vật tại bảo tàng tái hiện đời sống và quá trình tiến hóa của pterosaur trong kỉ Phấn trắng, khoảng 130 triệu năm trước. Đó là thời điểm Trái Đất có khí hậu, hệ sinh thái và cảnh quan hoàn toàn khác hiện nay.

Xu Xing, người đứng đầu viện nghiên cứu thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc, cho rằng bảo tàng không chỉ cho thấy vai trò nổi bật của Trung Quốc trong nghiên cứu pterosaur mà còn tạo ra một "cửa sổ" để công chúng tiếp cận trực tiếp với quá trình khám phá khoa học.

Đó có lẽ là giá trị lớn nhất của một bảo tàng hóa thạch. Những bộ xương nằm im trong đá vốn không thể tự kể câu chuyện của mình. Chính các nhà khoa học phải giải mã từng dấu vết, từng lớp đất đá và từng cấu trúc còn sót lại để phục dựng một thế giới đã biến mất từ hàng chục triệu năm trước.

Và giờ đây, câu chuyện ấy được kể lại ngay giữa vùng đất từng lưu giữ những dấu vết của nó. Từ những quả trứng hóa thạch nhỏ bé đến những sinh vật có sải cánh khổng lồ, bảo tàng Cáp Mật biến một kho báu dưới lòng đất thành hành trình ngược thời gian, giúp con người hôm nay nhìn thấy một phần bầu trời của Trái Đất cách đây hơn 100 triệu năm.