AI tạo sinh thay đổi công việc của lao động nữ: Cơ hội dành cho ai?
Khoảng 24,1% lao động nữ tại Việt Nam đang làm việc trong những ngành nghề có nhiệm vụ chịu tác động từ AI tạo sinh, cao hơn đáng kể so với mức 17,8% ở nam giới.
Tuy nhiên, thách thức không chỉ nằm ở nguy cơ tự động hóa công việc mà còn ở việc lao động nữ có được tiếp cận bình đẳng với kĩ năng, công cụ và những cơ hội nghề nghiệp mới do AI mang lại hay không.
Lao động nữ chịu tác động nhiều hơn, nhưng không đồng nghĩa mất việc
AI tạo sinh đang từng bước làm thay đổi cách thức vận hành của thị trường lao động, từ soạn thảo văn bản, xử lí hồ sơ đến chăm sóc khách hàng và phân tích dữ liệu. Tại Việt Nam, sự chuyển dịch này có thể tác động đáng kể đến lao động nữ, nhóm hiện diện đông đảo trong các ngành nghề hành chính, văn thư và hỗ trợ kinh doanh.
Theo ước tính của Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) năm 2026, khoảng 11,5 triệu lao động tại Việt Nam, tương đương 1/5 lực lượng lao động, đang làm việc trong những ngành nghề có một số nhiệm vụ có thể chịu ảnh hưởng từ AI tạo sinh. Đáng chú ý, tỷ lệ lao động nữ thuộc nhóm này lên tới 24,1%, trong khi con số tương ứng ở nam giới là 17,8%.
Đây không phải hiện tượng riêng của Việt Nam. Nghiên cứu của ILO tại 84 quốc gia cho thấy những ngành nghề có phụ nữ chiếm đa số có khả năng chịu tác động từ AI tạo sinh cao gần gấp đôi so với các ngành nghề chủ yếu sử dụng lao động nam. Nguyên nhân một phần xuất phát từ đặc điểm phân bổ việc làm theo giới: phụ nữ tập trung nhiều hơn ở những vị trí có các nhiệm vụ thường nhật dễ được AI hỗ trợ hoặc tự động hóa.
Tuy nhiên, mức độ chịu ảnh hưởng không đồng nghĩa với nguy cơ biến mất của cả một nghề nghiệp. Tiến sĩ Võ Thị Hồng Diễm, giảng viên ngành Kinh tế số tại Đại học RMIT Việt Nam, cho rằng AI tạo sinh trước hết làm thay đổi các nhiệm vụ cụ thể thay vì thay thế hoàn toàn một vị trí công việc.
“AI tạo sinh tác động trước hết đến các tác vụ trong công việc hơn là thay thế cả một nghề nghiệp. Nhân viên hành chính có thể dùng AI để soạn email hoặc tóm tắt nội dung cuộc họp, nhưng vẫn cần hiểu bối cảnh, biết giao tiếp và chịu trách nhiệm”, bà nhận định.
Theo chuyên gia, công nghệ có thể giúp người lao động hoàn thành công việc nhanh hơn, giải phóng thời gian khỏi những nhiệm vụ lặp lại để tập trung vào các hoạt động đòi hỏi tư duy, phán đoán và tương tác con người. Vấn đề nằm ở chỗ không phải ai cũng có điều kiện tận dụng sự chuyển dịch này.
“AI tạo sinh giúp nâng cao năng suất lao động, nhưng điều quan trọng hơn là ai sẽ được trang bị đủ kĩ năng để đảm nhận những công việc có giá trị cao hơn khi các nhiệm vụ hiện nay thay đổi”, Tiến sĩ Diễm nhấn mạnh.
Đây chính là nghịch lí đáng chú ý: phụ nữ có thể nằm trong nhóm chịu tác động nhiều nhất từ AI nhưng lại chưa hiện diện tương xứng ở những vị trí thiết kế, triển khai và quản lí công nghệ tiên tiến. Nếu thiếu cơ hội tiếp cận công cụ và đào tạo, họ có nguy cơ phải thích ứng với những thay đổi do AI tạo ra mà không được hưởng lợi tương xứng từ năng suất tăng lên.
Thu hẹp khoảng cách để phụ nữ hưởng lợi từ AI
Để đánh giá tác động của AI tạo sinh đối với bình đẳng giới, Tiến sĩ Diễm đề xuất nhìn nhận vấn đề qua ba giai đoạn là mức độ ảnh hưởng, năng lực và lợi ích. Trong đó, mức độ ảnh hưởng cho biết những nhiệm vụ nào đang thay đổi; năng lực phản ánh khả năng tiếp cận công cụ, kĩ năng và sự tự tin khi sử dụng AI; còn lợi ích thể hiện ở việc năng suất tăng lên có chuyển hóa thành thu nhập tốt hơn, công việc chất lượng hơn và cơ hội thăng tiến hay không. “Chính khoảng cách giữa các giai đoạn này là nơi bất bình đẳng mới có thể xuất hiện”, bà cho biết.
Trên thực tế, hai nhân viên có thể cùng chịu tác động từ AI ở mức tương đương nhưng nhận được kết quả rất khác nhau. Người được đào tạo, có khả năng sử dụng và kiểm chứng kết quả AI có thể đảm nhận những nhiệm vụ phức tạp hơn, gia tăng giá trị nghề nghiệp. Ngược lại, người thiếu cơ hội học tập có thể chỉ chứng kiến một phần công việc bị tự động hóa mà không được hỗ trợ để chuyển sang vai trò mới.
Vì vậy, trách nhiệm không chỉ thuộc về người lao động mà còn đặt ra yêu cầu đối với doanh nghiệp. Các tổ chức cần đánh giá hiệu quả ứng dụng AI vượt ra ngoài những chỉ số như số lượng tài khoản được cấp, tần suất sử dụng hay chi phí tiết kiệm được. Quan trọng hơn là phải theo dõi ai được đào tạo, ai được chuyển sang công việc có giá trị cao hơn và liệu thu nhập, cơ hội thăng tiến, quyền tự chủ của lao động nữ có được cải thiện tương xứng hay không.
Tại Việt Nam, Chương trình phát triển kinh tế số và xã hội số giai đoạn 2026-2030 đặt mục tiêu đào tạo kĩ năng số cơ bản cho ít nhất 10 triệu người trong độ tuổi lao động, đồng thời hỗ trợ tối thiểu 500.000 doanh nghiệp nhỏ và vừa chuyển đổi số. Đây là nền tảng quan trọng để mở rộng khả năng tiếp cận công nghệ. Tuy nhiên, kĩ năng số cơ bản mới chỉ là bước khởi đầu.
Người lao động cần được trang bị năng lực sử dụng AI có trách nhiệm, biết kiểm chứng thông tin, bảo vệ dữ liệu và nhận diện những tình huống cần sự đánh giá, quyết định của con người. Với phụ nữ, việc tiếp cận những năng lực này còn có ý nghĩa quyết định đối với khả năng tham gia vào các vị trí có giá trị gia tăng cao hơn.
“Việc phụ nữ chịu ảnh hưởng nhiều hơn bởi AI tạo sinh không mặc nhiên là tin xấu, nhưng cũng không tự động mang lại cơ hội. Kết quả cuối cùng sẽ phụ thuộc vào cách doanh nghiệp thiết kế lại công việc, mở rộng khả năng tiếp cận công cụ và đào tạo AI, chia sẻ thành quả từ năng suất tăng lên và hỗ trợ người lao động khi vai trò công việc thay đổi”, Tiến sĩ Diễm nhấn mạnh.
Bởi vậy, thước đo thành công của quá trình ứng dụng AI không nên chỉ là tốc độ tự động hóa hay mức tiết kiệm chi phí, mà còn là khả năng chuyển hóa công nghệ thành những cơ hội nghề nghiệp công bằng hơn. Câu hỏi quan trọng đối với Việt Nam không đơn thuần là AI có lấy đi việc làm của phụ nữ hay không, mà là phụ nữ có được trao cơ hội bình đẳng để tham gia định hình và hưởng lợi từ những công việc đang được AI chuyển đổi hay không.
Nguy cơ hình thành khoảng cách quyền lực trong ngành AI
Không chỉ đối mặt với nguy cơ bị tự động hóa công việc, phụ nữ còn có thể bị bỏ lại phía sau trong cuộc cạnh tranh giành những vị trí có thu nhập cao và quyền định hình công nghệ AI. Thực tế tại ngành công nghệ cho thấy, dù AI được kì vọng mở rộng cơ hội tiếp cận bình đẳng, phụ nữ vẫn hiện diện ít hơn ở những vị trí có giá trị kinh tế cao. Theo báo cáo của LinkedIn, phụ nữ chỉ chiếm khoảng 25% số nhân sự mới được tuyển dụng vào các vị trí AI trong năm qua, so với 50% ở những công việc không liên quan đến AI. Đáng chú ý, ở cấp lãnh đạo, tỷ lệ này chỉ còn 13%.
Sự chênh lệch càng đáng quan tâm khi các công việc liên quan đến AI đang trở thành một trong những nhóm nghề phát triển nhanh và có mức đãi ngộ cao nhất. Nghiên cứu của LinkedIn cho thấy, các vị trí yêu cầu làm việc với AI có mức lương trung bình cao hơn gấp đôi những công việc không liên quan đến công nghệ này. Tuy nhiên, phụ nữ làm việc trong lĩnh vực AI lại tập trung không tương xứng ở những vị trí có thu nhập thấp, chẳng hạn như gán nhãn dữ liệu.
Xét trên toàn bộ các ngành nghề AI, mức lương trung vị của nam giới cao hơn nữ giới khoảng 45.000 USD. Brenda Darden Wilkerson, Chủ tịch tổ chức phi lợi nhuận AnitaB.org chuyên thúc đẩy sự tham gia của phụ nữ trong ngành công nghệ, nhận định những diễn biến này cho thấy dấu hiệu thụt lùi trong nỗ lực thu hẹp khoảng cách giới.
Bên cạnh rào cản tuyển dụng và thăng tiến, văn hóa làm việc cường độ cao cũng khiến phụ nữ khó duy trì sự nghiệp trong ngành AI. Jayeeta Putatunda, trưởng nhóm kĩ thuật AI tại công ty đầu tư Turing, cho biết tốc độ phát triển công nghệ quá nhanh buộc người làm nghề phải liên tục cập nhật kiến thức, đôi khi làm việc 12 giờ mỗi ngày. Với phụ nữ nghỉ thai sản hoặc phải đảm nhận phần lớn trách nhiệm chăm sóc gia đình, việc bắt kịp những thay đổi này càng khó khăn.
Theo bà, vấn đề không nằm ở việc phụ nữ thiếu năng lực hay hứng thú với công nghệ, mà ở chỗ họ thiếu những điều kiện hỗ trợ cần thiết để tiếp tục phát triển. Điều này cũng cho thấy bình đẳng trong AI không thể chỉ dừng ở việc mở cửa tuyển dụng, mà cần đi kèm môi trường làm việc linh hoạt, cơ hội cố vấn và lộ trình thăng tiến thực chất.
Liên hệ với Việt Nam, Tiến sĩ Võ Thị Hồng Diễm, giảng viên ngành Kinh tế số tại Đại học RMIT Việt Nam, cho rằng doanh nghiệp cần chủ động theo dõi ai được đào tạo về AI, ai được chuyển sang những công việc có giá trị cao hơn và thành quả năng suất được phân chia như thế nào giữa lao động nữ và nam.
Đây không chỉ là trách nhiệm về bình đẳng giới mà còn là bài toán phát triển nguồn nhân lực trong nền kinh tế số. Nếu phụ nữ chỉ hiện diện đông đảo ở những công việc chịu tác động từ AI nhưng thiếu cơ hội tham gia phát triển, quản lí và hưởng lợi từ công nghệ, khoảng cách nghề nghiệp hôm nay có thể trở thành khoảng cách quyền lực ngày mai.