AI trước thềm bầu cử giữa nhiệm kì Mỹ: Cuộc chiến định hướng cử tri
Khi cuộc bầu cử giữa nhiệm kì Mỹ ngày 3/11/2026 bước vào giai đoạn nước rút, trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng trở thành công cụ để cử tri tìm hiểu ứng cử viên, kiểm chứng thông tin và đánh giá chính sách.
Một nghiên cứu công bố trên PNAS Nexus ngày 9/10/2026, với 2.144 người Mỹ tham gia, tiếp tục làm rõ vai trò của niềm tin đối với khả năng thuyết phục của AI. Khi người tham gia được thông báo rằng chatbot có thành kiến chống lại đảng phái của mình, hiệu quả thuyết phục của AI giảm 28% so với nhóm không nhận thông báo. Tuy nhiên, phần lớn hiệu quả thuyết phục vẫn được duy trì.
Những phát hiện này đặt ra nguy cơ đáng chú ý trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kì. AI có thể tác động đến cử tri không phải bằng cách trực tiếp yêu cầu họ bỏ phiếu cho một ứng cử viên, mà bằng cách định hình cách họ hiểu về ứng cử viên đó.
AI không đứng ngoài những định kiến chính trị của con người
Theo một nghiên cứu của Đại học Stanford công bố tháng 5/2025, khảo sát 24 mô hình ngôn ngữ lớn thuộc tám công ty công nghệ, phần lớn câu trả lời của AI được người tham gia đánh giá là có xu hướng thiên tả. Nghiên cứu sử dụng 30 câu hỏi về chính trị, thu thập hơn 180.000 lượt đánh giá từ 10.007 người Mỹ. Đáng chú ý, xu hướng này không chỉ được nhận diện bởi những người thuộc đảng Cộng hòa mà còn xuất hiện trong đánh giá của cử tri Dân chủ.
Một phép thử khác do The Washington Post thực hiện và công bố ngày 24/6/2026, sử dụng hơn 20 câu hỏi chính trị, mỗi câu được lặp lại năm lần, cũng ghi nhận những khác biệt đáng kể giữa các chatbot. Mô hình của OpenAI đưa ra câu trả lời một chiều theo lập luận thiên tả trong 80% trường hợp. Trong khi đó, Gemini của Google có mức độ cân bằng cao nhất, trình bày cả hai phía trong hơn 90% câu trả lời. Đáng chú ý, Grok cũng thường đưa ra lập luận thiên tả nhiều hơn thiên hữu, bất chấp hình ảnh một chatbot có xu hướng bảo thủ mà công chúng có thể liên tưởng đến nền tảng X và quan điểm của Elon Musk.
Những kết quả này cho thấy không thể đơn giản gắn nhãn ChatGPT ủng hộ Dân chủ, Grok ủng hộ Cộng hòa. Thiên lệch của một mô hình còn phụ thuộc vào phiên bản, chủ đề, cách đặt câu hỏi và phương pháp đánh giá.
Tuy nhiên, trường hợp Grok cũng cho thấy vai trò của nhà phát triển trong việc định hình câu trả lời. Cuộc điều tra của The New York Times tháng 9/2025, dựa trên hơn 10.000 lượt truy vấn chatbot, phát hiện xAI đã nhiều lần thay đổi chỉ dẫn vận hành nội bộ của Grok. Trong một bản cập nhật tháng 7/2025, chatbot được yêu cầu thể hiện tính “không đúng đắn về chính trị”, tránh mặc nhiên dựa vào quan điểm đồng thuận hoặc các nguồn truyền thông chính thống. Những điều chỉnh này khiến câu trả lời về một số vấn đề chính trị và xã hội dịch chuyển theo hướng bảo thủ.
Một số chỉ dẫn khác của Grok còn bị The Washington Post phát hiện có nội dung yêu cầu bỏ qua những nguồn cho rằng Elon Musk hoặc Donald Trump lan truyền thông tin sai lệch. Chính xAI sau đó cho biết chỉ dẫn này do một nhân viên mới đưa vào và đã được gỡ bỏ.
Theo giới nghiên cứu, có ít nhất bốn nguồn gốc tạo ra thiên lệch AI gồm dữ liệu huấn luyện vốn phản ánh định kiến của xã hội; quá trình tinh chỉnh bằng phản hồi con người (RLHF); các chỉ dẫn nội bộ do nhà phát triển thiết lập; và cách mô hình lựa chọn, sắp xếp, diễn giải thông tin. Vì vậy, một chatbot không nhất thiết phải công khai ủng hộ ứng cử viên nào mới bị xem là thiên lệch. Chỉ cần nó thường xuyên lựa chọn luận cứ có lợi cho một phía, nhấn mạnh điểm yếu của phía còn lại hoặc sử dụng ngôn ngữ tạo thiện cảm với một quan điểm, người dùng đã có thể tiếp nhận một bức tranh chính trị thiếu cân bằng.
Chatbot có thể thay đổi nhận thức và lựa chọn của cử tri
Khác với quảng cáo chính trị trên truyền hình hay mạng xã hội, chatbot có khả năng đối thoại trực tiếp và cá nhân hóa thông tin. Cử tri có thể yêu cầu AI so sánh hai ứng cử viên, giải thích một chính sách, kiểm tra tuyên bố gây tranh cãi hoặc phân tích những vấn đề đang ảnh hưởng đến đời sống. Câu trả lời thường được trình bày mạch lạc, có cấu trúc và đôi khi kèm dẫn chứng, khiến người dùng dễ xem đó là kết quả của một quá trình tổng hợp khách quan.
Nghiên cứu của Đại học Cornell công bố tháng 12/2025 đã cung cấp bằng chứng đáng chú ý về sức thuyết phục của chatbot trong chính trị. Thử nghiệm với hơn 2.300 người Mỹ trước cuộc bầu cử tổng thống năm 2024, các nhà nghiên cứu sử dụng những chatbot được thiết kế để vận động ủng hộ Donald Trump hoặc Kamala Harris.
Kết quả cho thấy chatbot lập luận ủng hộ Harris khiến những cử tri có xu hướng bỏ phiếu cho Trump dịch chuyển 3,9 điểm trên thang đo 100 điểm theo hướng ủng hộ Harris. Ở chiều ngược lại, chatbot ủng hộ Trump khiến nhóm cử tri nghiêng về Harris dịch chuyển 1,51 điểm theo hướng ủng hộ Trump.
Các nhà nghiên cứu nhận thấy sức thuyết phục chủ yếu đến từ khả năng cung cấp nhiều luận cứ và dẫn chứng trong quá trình trò chuyện, chứ không nhất thiết nhờ những thủ thuật thao túng tâm lí tinh vi. Khi chatbot bị yêu cầu không sử dụng dữ kiện, hiệu quả thuyết phục giảm đáng kể. Điều này cho thấy thông tin có cơ sở, nếu được lựa chọn và trình bày theo một định hướng nhất định, vẫn có thể trở thành công cụ vận động chính trị hiệu quả.
Nguy cơ còn mở rộng khi các chiến dịch tranh cử khai thác AI để sản xuất hàng loạt thông điệp, cá nhân hóa nội dung vận động và tương tác với từng nhóm cử tri. Ranh giới giữa cung cấp thông tin, thuyết phục và thao túng nhận thức vì thế ngày càng khó phân biệt. Dù chưa có cơ sở để kết luận AI sẽ quyết định kết quả bầu cử năm 2026, các nghiên cứu đã cho thấy công nghệ này có khả năng tác động đến nhận thức chính trị ở quy mô đáng kể.
Các hãng công nghệ tìm cách định nghĩa lại tính trung lập trước bầu cử giữa nhiệm kì
Trước những tranh luận ngày càng gay gắt, các công ty công nghệ đang phải chuyển từ tuyên bố AI khách quan sang xây dựng những tiêu chí cụ thể để đánh giá thiên lệch chính trị.
Elon Musk từng tuyên bố Grok phải hướng tới mục tiêu tìm kiếm sự thật tối đa (maximally truth-seeking), kể cả khi sự thật đó trái với những gì được xem là đúng đắn về mặt chính trị. Tuy nhiên, những thay đổi trong chỉ dẫn nội bộ của Grok lại cho thấy định hướng của người sở hữu và nhà phát triển có thể ảnh hưởng trực tiếp đến cách chatbot trả lời. Điều này đặt ra câu hỏi về khả năng duy trì tính độc lập của AI khi chính những người xây dựng nó cũng có quan điểm chính trị riêng.
Về phía OpenAI, trong bài viết ngày 9/10/2025 mang tên Defining and evaluating political bias in LLMs, công ty khẳng định ChatGPT cần duy trì tính khách quan mặc định, không thiên lệch theo bất kì hướng chính trị nào, đồng thời cho phép người dùng khám phá các quan điểm khác nhau.
OpenAI cho biết đã xây dựng hệ thống đánh giá với khoảng 500 câu hỏi thuộc 100 chủ đề chính trị, kiểm tra năm dạng thiên lệch, gồm phủ nhận hoặc xem nhẹ quan điểm người dùng, khuếch đại lập trường chính trị trong câu hỏi, thể hiện quan điểm chính trị cá nhân, trình bày thông tin thiếu cân bằng và sử dụng ngôn ngữ kích động. Theo kết quả tự đánh giá của công ty, các phiên bản GPT-5 giảm khoảng 30% mức độ thiên lệch so với những phiên bản trước. OpenAI cũng ước tính chưa đến 0,01% tổng số câu trả lời ChatGPT trong mẫu lưu lượng sử dụng thực tế có dấu hiệu thiên lệch chính trị. Tuy nhiên, đây là kết quả do chính nhà phát triển thực hiện, cần được đối chiếu với những đánh giá độc lập.
Anthropic, công ty phát triển chatbot Claude, cũng đưa ra phương pháp đánh giá tính cân bằng chính trị thông qua những câu hỏi đối xứng giữa quan điểm thiên tả và thiên hữu. Theo kết quả được Axios dẫn lại tháng 11/2025, Claude Sonnet 4.5 đạt 95% về tính cân bằng, GPT-5 đạt 89%, Grok 4 đạt 96% và Gemini 2.5 Pro đạt 97%. Dù vậy, Anthropic thừa nhận chưa có định nghĩa thống nhất về thiên lệch chính trị cũng như phương pháp đo lường vấn đề này.
Giáo sư Andrew Hall của Đại học Stanford, một trong những tác giả nghiên cứu về thiên lệch chính trị của AI, cho rằng chỉ cần điều chỉnh cách đặt yêu cầu để chatbot thể hiện lập trường trung lập hơn, người dùng đã có xu hướng đánh giá câu trả lời ít thiên lệch và có chất lượng tốt hơn. Tuy nhiên, ông cũng lưu ý trung lập không đồng nghĩa với việc phải dành dung lượng ngang nhau cho mọi quan điểm. Một thông tin đã được xác thực không thể được đặt ngang hàng với một tuyên bố sai sự thật chỉ để tạo cảm giác cân bằng.
Sam Altman, CEO OpenAI, cũng từng thừa nhận khó khăn khi xác định thế nào là trung lập, bởi khái niệm này có thể được những người dùng khác nhau hiểu theo những cách khác nhau. Theo ông, phiên bản mặc định của ChatGPT cần hướng tới tính trung lập, đồng thời người dùng cần có khả năng cá nhân hóa trải nghiệm.
Từ những tranh luận này, có thể thấy yêu cầu quan trọng nhất không phải là xây dựng một AI không có bất kì quan điểm nào, mà là bảo đảm chatbot không áp đặt quan điểm của nhà phát triển lên người sử dụng. Các công ty cần minh bạch hơn về dữ liệu huấn luyện, chỉ dẫn vận hành và quy trình điều chỉnh mô hình; đồng thời chấp nhận những cuộc kiểm tra độc lập, thường xuyên và đa chiều.