AI và bản quyền: 5 câu hỏi bảo vệ tài sản sáng tạo
AI và bản quyền trở thành bài toán sống còn khi nội dung được tạo nhanh hơn, còn giá trị nằm ở nguồn gốc, quyền sử dụng và hồ sơ IP.
Tại Ngày hội Công nghiệp Văn hóa và Sáng tạo 2026, diễn ra ngày 11 và 12/7 tại SIHUB, TP.HCM, bà Bùi Hương Anh, CEO Star Delight, và ông Lữ Minh Trí, CEO Hyper One, cùng đề cập một khoảng trống của thị trường sáng tạo. Người làm nghề có thể tạo ra nhiều sản phẩm bằng AI, nhưng sản phẩm chỉ trở thành tài sản khi có nguồn gốc rõ ràng, quyền sử dụng minh bạch và hồ sơ đủ để chứng minh.
Bà Bùi Hương Anh trình bày về Kính Vạn Hoa Creative Lab và hạ tầng phát triển Creative IP tại Việt Nam. Ở phần “AI và tác quyền”, ông Lữ Minh Trí phân tích cách dữ liệu, quyền sở hữu và quy trình quản trị đang được định giá lại.
.jpg)
AI và bản quyền không còn là chuyện riêng của pháp lý
Theo ông Lữ Minh Trí, dữ liệu trên internet từng được xem như nguồn nội dung có sẵn. Bài viết, hình ảnh, sách, âm nhạc, video và bình luận được tạo ra mỗi ngày nhưng ít khi được nhìn như một loại nguyên liệu có thể định giá.
AI tạo sinh đã thay đổi cách nhìn đó. Các mô hình cần lượng dữ liệu rất lớn để huấn luyện. Nội dung từng bị xem là miễn phí bắt đầu trở thành tài sản có thể thương lượng, cấp phép hoặc đưa ra tranh chấp.
Ông Lữ Minh Trí dẫn trường hợp Anthropic dàn xếp tranh chấp bản quyền sách với tổng giá trị 1,5 tỉ USD, dự kiến khoảng 3.000 USD cho mỗi đầu sách thuộc nhóm liên quan. Một cuốn sách khi đi vào chuỗi huấn luyện AI đã trở thành nguyên liệu của một ngành công nghiệp khác.
Google cũng chi khoảng 60 triệu USD mỗi năm để sử dụng nội dung Reddit cho hoạt động liên quan đến AI. Bình luận, kinh nghiệm cá nhân và những cuộc trao đổi thường ngày đã trở thành kho dữ liệu có giá trị thương mại.
Trong âm nhạc, Universal Music Group và Udio đi từ tranh chấp đến hợp tác xây dựng nền tảng âm nhạc AI có cấp phép. Thị trường đang tìm cơ chế cấp phép, kiểm soát phạm vi khai thác và chia sẻ lợi ích, thay vì chỉ cấm sử dụng hoặc khởi kiện.
“Thị trường không loại bỏ công nghệ, mà buộc công nghệ phải trả tiền cho quyền sử dụng”, ông Lữ Minh Trí nhận định.
Tạo ra nhiều chưa chắc đã có tài sản
AI có thể giúp một nhóm sáng tạo làm ra 1.000 hình ảnh, 100 ý tưởng nhân vật hoặc 10 bản nhạc phác thảo trong một buổi. Số lượng tăng nhanh, nhưng năng lực sản xuất không đồng nghĩa với năng lực sở hữu.
Một thư mục chứa hàng nghìn tệp vẫn chỉ là kho lưu trữ hỗn độn nếu người quản lý không biết ai tạo ra từng sản phẩm, dữ liệu đầu vào đến từ đâu, bản nào đã được duyệt và quyền khai thác được phân chia ra sao.
Vụ Disney và Universal kiện Midjourney được ông Lữ Minh Trí nêu để chỉ ra giá trị phía sau một nhân vật. Giá trị đó được tích lũy qua phim ảnh, sách, trò chơi, đồ chơi, công viên giải trí và ký ức của nhiều thế hệ khán giả.
Khi một công cụ tạo ra hình ảnh tương tự trong vài giây, câu hỏi là ai đang thu lợi từ tài sản được chủ sở hữu đầu tư và phát triển trong nhiều năm.
Theo ông Lữ Minh Trí, hệ thống quản trị tài sản sáng tạo phải trả lời năm câu hỏi. Ai tạo ra tài sản và dùng nguồn dữ liệu nào? Tài sản được sử dụng ở đâu, trong bao lâu và có được cấp phép lại không? Đâu là bản nháp, bản đã duyệt và bản phát hành? Tài sản đã được khai thác thế nào? Ai phê duyệt từng quyết định và dấu vết được lưu ở đâu?
“Sản xuất nhanh là lợi thế ngắn hạn. Quản trị tài sản mới là lợi thế dài hạn”, ông nói.
Khoảng trống của Creative IP Việt Nam
Bà Bùi Hương Anh cho rằng Việt Nam không thiếu người sáng tạo. Nhà làm phim trẻ, nhạc sĩ, người viết ca khúc, nhà thiết kế, họa sĩ hoạt hình, studio và các nhóm sáng tạo đang hoạt động ngày càng sôi động. Tuy nhiên, nhiều người vẫn phát triển rời rạc, thiếu hồ sơ nghề nghiệp, credit rõ ràng và cơ chế kết nối với thị trường.
Một ý tưởng muốn bước ra khỏi phạm vi cá nhân phải đi qua nhiều công đoạn, từ hình thành dự án, tổ chức đội ngũ, phân vai, sản xuất, ghi nhận đóng góp, lưu hồ sơ IP đến tìm đối tác và thương mại hóa. Nếu một mắt xích bị bỏ trống, dự án dễ dừng ở cuộc thi, buổi trình diễn hoặc một sản phẩm đăng trên mạng.
Kính Vạn Hoa Creative Lab được giới thiệu như nền tảng nối các công đoạn này. Hệ thống hướng tới hỗ trợ người trẻ biến ý tưởng thành dự án có cấu trúc, quản lý thành viên, theo dõi tiến độ, ghi nhận đóng góp, chuẩn hóa dữ liệu và xây dựng hồ sơ sáng tạo.
AI trong mô hình giữ vai trò hỗ trợ. Công nghệ có thể gợi ý cấu trúc bản mô tả dự án, đề xuất các mốc thực hiện, phát hiện hồ sơ còn thiếu, cảnh báo nguy cơ chậm tiến độ hoặc gợi ý thành viên phù hợp. AI không thay người sáng tạo quyết định quyền sở hữu và trách nhiệm.
“Điều chúng tôi muốn xây dựng không chỉ là một sự kiện, mà là một hạ tầng để mỗi ý tưởng sáng tạo đều có cơ hội trở thành một Creative IP có giá trị”, bà Bùi Hương Anh chia sẻ.
Khi nội dung rẻ đi, niềm tin trở nên đắt giá
Các công cụ AI và nền tảng làm việc có thể giúp từng công đoạn nhanh hơn, nhưng nhiều ứng dụng ghép lại không tự tạo thành một hệ thống. Doanh nghiệp vẫn có thể rơi vào tình trạng dữ liệu phân tán, phiên bản lẫn lộn và quyền sở hữu không rõ.
Nhà đầu tư hoặc đối tác cần biết ai sở hữu tài sản, ai có quyền ký hợp đồng, phạm vi khai thác đến đâu và doanh thu phải trở về chủ thể nào. Hồ sơ càng minh bạch, khả năng gọi vốn, cấp phép và mở rộng càng cao.
Khi AI làm cho nội dung được tạo ra nhanh hơn, nhiều hơn và rẻ hơn, niềm tin trở thành phần giá trị khó thay thế. Niềm tin được hình thành bằng dữ liệu sạch, quyền rõ ràng, lịch sử chỉnh sửa đầy đủ và khả năng chứng minh nguồn gốc.
AI không làm bản quyền mất ý nghĩa. Công nghệ khiến bản quyền phải đi vào toàn bộ quy trình sáng tạo, từ khi ý tưởng xuất hiện đến lúc tài sản được đưa ra thị trường.
“Nội dung có thể mất giá, nhưng quyền, dữ liệu sạch và hệ thống tốt sẽ ngày càng đắt giá”, ông Lữ Minh Trí kết luận.
