Ba mảng công nghệ Trung Quốc điều chỉnh để theo kịp chiến tranh thế hệ mới
UAV giá rẻ đang đe dọa từ binh sĩ tiền tuyến đến tàu chiến và máy bay sâu trong hậu phương. Trung Quốc đang tận dụng chiến trường Ukraine như một “phòng thí nghiệm” để rút kinh nghiệm mà không phải trực tiếp tham chiến.
Theo Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), Bắc Kinh đã điều chỉnh huấn luyện và khí tài theo đó. Thay đổi thấy rõ ở ba mảng là UAV tấn công, UAV cáp quang và lá chắn chống UAV. Phân tích mang tên “Học mà không đổ máu” được CSIS công bố ngày 7/10. Hai tác giả Lilly Min-Chen Lee và Kateryna Bondar khảo sát hơn 90 nguồn tiếng Trung xuất bản từ tháng 7/2022 đến tháng 8/2026.
Giới phân tích Trung Quốc nắm bắt nhanh. Một chiến thuật mới ở mặt trận thường lên báo quân sự sau trung bình bốn tháng. Biến quan sát thành khí tài hay giáo trình thì chậm hơn nhiều, thường mất từ một năm.
UAV rút ngắn chuỗi tấn công
Bài học đầu tiên là sức mạnh của UAV giá rẻ khi kết hợp với trinh sát liên tục. Tháng 3/2025, Giải phóng quân báo (PLA Daily), tờ báo chính thức của quân đội Trung Quốc, cho rằng một UAV vừa trinh sát vừa tấn công có giá chưa tới 1% so với một tiêm kích hiện đại, nhưng vẫn có thể bao quát hơn 90% khu vực chiến trường mà tiêm kích đó hoạt động. CSIS lưu ý đây chỉ là một ước tính sơ bộ.
Quy mô sử dụng cũng rất lớn. Chỉ riêng năm 2024, Nga và Ukraine đã mua hơn một triệu UAV cỡ nhỏ. Một nhà phân tích hải quân Trung Quốc ước tính số lượng này tương đương khoảng hai UAV cho mỗi binh sĩ đang chiến đấu ở tiền tuyến.
Điều khiến Trung Quốc chú ý hơn là tốc độ từ lúc phát hiện đến khi khai hỏa. Theo Đại học Quốc phòng Trung Quốc, quân Nga có thể tấn công mục tiêu chỉ sau 3 đến 5 phút, thay vì mất hàng giờ như trong nhiều cuộc chiến trước. Một phần lợi thế đến từ cách phối hợp UAV trinh sát Orlan-10 với các loại đạn bay lảng vảng (drone cảm tử) như Lancet và Kub. Vì vậy, giới nghiên cứu Trung Quốc không chỉ quan tâm đến từng loại UAV, mà còn nghiên cứu cách kết nối người điều khiển, vũ khí và bộ phận chỉ huy thành một mạng tác chiến thống nhất.
Tháng 5/2024, The War Zone phân tích một video huấn luyện chống UAV của kênh CCTV7. Trong đó, binh sĩ nấp sau khối bê tông khi 5 chiếc UAV góc nhìn thứ nhất (FPV) bay qua. Một người bắn đạn lưới hạ UAV. Người khác trình diễn súng gây nhiễu cầm tay. Thời điểm và địa điểm quay không được công bố.
UAV cáp quang thách thức tác chiến điện tử
Phần lớn UAV FPV nhận lệnh qua sóng vô tuyến, nên có thể bị gây nhiễu. UAV cáp quang nhận lệnh qua một sợi cáp nhả dần trong lúc bay. Do đó, thiết bị gây nhiễu thông thường không cắt được đường điều khiển.
PLA Daily đã đề cập tới UAV cáp quang từ tháng 5/2024, chỉ vài tuần sau khi loại này xuất hiện trên chiến trường Ukraine. Đến tháng 4/2025, CCTV phát hình một đơn vị Cảnh sát vũ trang ở Vân Nam huấn luyện với UAV FPV và đồng thời nghiên cứu các mẫu điều khiển bằng cáp quang. Từ lúc công nghệ xuất hiện ngoài chiến trường đến khi được đưa vào nghiên cứu, huấn luyện ở Trung Quốc mất khoảng một năm.
UAV cáp quang cũng có nhược điểm. Yas, chỉ huy một tiểu đoàn UAV thuộc Lữ đoàn Azov, nói với The War Zone hồi tháng 5/2025 rằng loại này khá mong manh. Chỉ cần thao tác không đúng, sợi cáp có thể bị đứt, khiến UAV mất điều khiển, thậm chí phát nổ ngoài ý muốn. Dù vậy, ông cho biết UAV cáp quang có khoảng 50% hoặc cao hơn khả năng tới được mục tiêu. Với UAV điều khiển bằng sóng vô tuyến, tỷ lệ này đôi khi chỉ còn khoảng 30% do bị gây nhiễu. Đơn vị của ông từng sử dụng hiệu quả UAV cáp quang có tầm hoạt động tới 15 km.
Trung Quốc cũng có lợi thế về năng lực sản xuất. Theo Nhân dân nhật báo (People’s Daily), nước này chiếm khoảng 60% sản lượng cáp và sợi quang toàn cầu trong năm 2025. Đây là nền tảng quan trọng nếu UAV cáp quang được sản xuất với quy mô lớn. Giới phân tích Trung Quốc cho rằng trong chiến tranh UAV, bên có khả năng làm ra nhiều khí tài hơn sẽ nắm lợi thế đáng kể.
Sự xuất hiện của UAV cáp quang cũng buộc hệ thống phòng thủ phải thay đổi. Một viện thiết kế hàng không vũ trụ Trung Quốc khi phân tích cách Nga chống UAV cho biết gây nhiễu vô tuyến thường là lớp phòng thủ đầu tiên, còn hỏa lực được dùng ở lớp sau. Với UAV cáp quang, lớp gây nhiễu này gần như không còn tác dụng.
Lá chắn mới cho tàu chiến và sân bay
Theo CSIS, Trung Quốc chủ yếu nhìn cuộc chiến từ vị trí bên bị tấn công. Phân tích sâu nhất đến từ người thiết kế hệ thống phòng không và phòng thủ cảng. Họ coi đòn tập kích của Ukraine vào tàu, sân bay Nga là kịch bản Trung Quốc có thể gặp.
Đại học Kĩ thuật Hải quân Trung Quốc thống kê các đợt tập kích bằng xuồng không người lái của Ukraine. Theo nhóm nghiên cứu, hơn 10 tàu chiến cỡ lớn của Nga bị hư hại. Kết luận là chống xuồng tự sát phải dựa vào cả hệ thống, không phải từng khí tài lẻ.
Các bài học này dần được đưa vào huấn luyện. Tháng 8/2025, một cuộc diễn tập của tàu tên lửa Trung Quốc đã mô phỏng tình huống xuồng không người lái của đối phương áp sát. Đến tháng 4/2026, một chi đội tàu hộ vệ thuộc Chiến khu Đông bắn đạn thật vào mục tiêu xuồng không người lái. Ngày 6/8/2026, Lục quân Trung Quốc tiếp tục thử khả năng chống mục tiêu trên biển khi UAV vũ trang KVD002 phóng tên lửa vào các xuồng không người lái di chuyển nhanh.
Với sân bay, chiến dịch Mạng nhện ngày 1/6/2025 là bài học đáng chú ý. Ukraine cho biết các UAV được giấu trên xe tải rồi bất ngờ tấn công nhiều căn cứ máy bay ném bom nằm sâu trong lãnh thổ Nga. SBU tuyên bố 41 máy bay bị đánh trúng. Hai quan chức Mỹ sau đó nói với Reuters rằng tối đa khoảng 20 chiếc trúng đòn, trong đó khoảng 10 chiếc bị phá hủy. Một tạp chí thuộc Bộ Ngoại giao Trung Quốc lại ước tính 11 máy bay ném bom chiến lược bị tổn thất.
Khoảng bốn tháng rưỡi sau, một lữ đoàn Trung Quốc tổ chức diễn tập đối phó với hơn 20 người điều khiển UAV của đối phương. Hệ thống trinh sát điện tử trước tiên phát hiện tín hiệu vô tuyến phát ra từ UAV, rồi đối chiếu với cơ sở dữ liệu chứa thông tin của hơn 800 mẫu UAV thương mại để nhận dạng mục tiêu.
Phát hiện UAV chỉ là bước đầu, Trung Quốc còn đang tăng cường các phương tiện đánh chặn. Tại triển lãm Chu Hải tháng 11/2024, nước này giới thiệu vũ khí vi sóng Hurricane 3000 và hệ thống laser LW-60. Đến lễ duyệt binh ngày 3/9/2025, Trung Quốc tiếp tục trình diễn pháo, tên lửa chống UAV và các hệ thống vi sóng công suất lớn. Đáng chú ý là laser LY-1 đặt trên xe tám bánh. The War Zone nhận định hệ thống này chủ yếu được thiết kế để bảo vệ tàu chiến trước UAV và tên lửa, nhưng cũng có thể triển khai trên bộ.
Chi phí cũng là một yếu tố quan trọng. Theo Thời báo Hoàn Cầu (Global Times), số tiền mua một tên lửa phòng không vác vai có thể đủ để mua vài trăm UAV FPV dùng cho nhiệm vụ đánh chặn. Vì vậy, một số phân tích của Trung Quốc cho rằng cách kinh tế nhất để chống UAV có thể là dùng chính UAV làm phương tiện đánh chặn.
Chiến trường Ukraine vẫn còn những câu hỏi chưa có lời giải. Tháng 10/2024, báo Quốc phòng Trung Quốc đặt vấn đề vì sao tác chiến bầy đàn lại chưa phát huy rõ rệt, dù hai bên sử dụng số lượng UAV rất lớn. Trung Quốc vì thế đang tự thử nghiệm để tìm câu trả lời. Theo CSIS, Trung Quốc có thể quan sát, mô phỏng công nghệ và đưa các bài học vào huấn luyện hay tổ chức lực lượng. Điều khó tái tạo hơn là kinh nghiệm thực chiến, nơi binh sĩ phải liên tục điều chỉnh cách đánh dưới hỏa lực. Chính các nhà phân tích Trung Quốc cũng thừa nhận nhiều bài học trên lí thuyết vẫn chưa trở thành quy trình hay điều lệnh tác chiến hoàn chỉnh.
