Báo động ‘lỗ hổng miễn dịch’: Nhiều bệnh truyền nhiễm quay trở lại đe dọa trẻ em
"Lỗ hổng miễn dịch" sau đại dịch đang tạo cơ hội cho sởi, tay chân miệng, RSV, não mô cầu… tái xuất hiện, làm gia tăng nguy cơ chuyển nặng ở trẻ em.
Giữa lúc y học hiện đại đạt được nhiều bước tiến lớn, sự chủ quan và những khoảng trống miễn dịch tích tụ từ giai đoạn đại dịch đang tạo cơ hội cho các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm bùng phát trở lại. Thực trạng này đang đặt ra áp lực cực lớn lên hệ thống y tế dự phòng và điều trị nhi khoa.
Gánh nặng mang tên "khoảng trống miễn dịch" sau đại dịch
Trên bình diện toàn cầu, mặc dù các nỗ lực y tế đã kéo giảm đáng kể tỉ lệ tử vong, các bệnh truyền nhiễm vẫn tiếp tục để lại hậu quả nặng nề. Theo các dữ liệu thống kê mới nhất, hàng triệu trẻ em dưới 5 tuổi vẫn phải đối mặt với nguy cơ tử vong do các bệnh lí hoàn toàn có thể phòng ngừa bằng vắc xin. Vấn đề không chỉ nằm ở sự thiếu thốn y tế tại các khu vực kém phát triển, mà ngay tại các quốc gia đang phát triển như Việt Nam, mô hình bệnh tật ở trẻ em cũng đang chứng kiến những biến động phức tạp.
PGS.TS.BS Phùng Nguyễn Thế Nguyên - Trưởng khoa Hồi sức Nhiễm, Bệnh viện Nhi Đồng 1, cho biết tại các bệnh viện chuyên khoa nhi tuyến đầu ở TP.HCM, các bệnh lý lây nhiễm vẫn chiếm gần một nửa tỉ trọng tổng số ca nhập viện của trẻ em. Trong đó, nhóm nhiễm khuẩn hô hấp, sốt xuất huyết và tay chân miệng chiếm đa phần. Điều này đặt ra áp lực cực lớn lên hệ thống hồi sức cấp cứu, đồng thời tiêu tốn nguồn lực tài chính không nhỏ của xã hội và gia đình người bệnh.
“Nguyên nhân cốt lõi dẫn đến tình trạng này xuất phát từ sự gián đoạn trong các chiến dịch tiêm chủng toàn cầu giai đoạn 2020–2022 do ảnh hưởng của đại dịch COVID-19. Hàng triệu trẻ em đã bỏ lỡ các mũi tiêm quan trọng, tạo ra những 'khoảng trống miễn dịch' khổng lồ trong cộng đồng. Chỉ cần tỷ lệ bao phủ vắc xin suy giảm trong thời gian ngắn, mầm bệnh lập tức tìm thấy cơ hội tái xuất hiện và lây lan chóng mặt”, PGS.TS.BS Phùng Nguyễn Thế Nguyên giải thích.
Những "sát thủ thầm lặng" gia tăng áp lực lên phòng hồi sức cấp cứu
Sự nguy hiểm của các bệnh truyền nhiễm hiện đại không chỉ dừng lại ở tỉ lệ mắc cao mà còn ở tốc độ chuyển nặng và những di chứng lâu dài. Tại các khoa lâm sàng, áp lực tiếp nhận bệnh nhi nặng luôn trong tình trạng căng thẳng.
Phân tích của PGS.TS.BS Phùng Nguyễn Thế Nguyên cho thấy hệ quả của việc đứt gãy chuỗi tiêm chủng đã biểu hiện rõ rệt khi các ca bệnh nặng có xu hướng gia tăng bất thường. Khi hàng rào bảo vệ cộng đồng bị lung lay, những vi rút và vi khuẩn vốn có thể kiểm soát tốt bằng vắc xin nay lại tìm thấy những cơ thể nhạy cảm để tấn công, tạo ra các chuỗi lây truyền phức tạp và làm suy giảm nghiêm trọng sức đề kháng tự nhiên của trẻ nhỏ.
Điển hình là vi rút hợp bào hô hấp (RSV), tác nhân đang nổi lên như một thủ phạm hàng đầu gây viêm phổi và viêm tiểu phế quản nặng ở trẻ nhỏ. Đáng chú ý, phần lớn trẻ nhũ nhi phải nhập viện vì RSV là trẻ đủ tháng và hoàn toàn khỏe mạnh trước đó, chứ không chỉ khu trú ở nhóm trẻ sinh non hay có bệnh nền. Nhiễm RSV nặng trong những năm đầu đời cũng mang lại hệ lụy lâu dài, làm gia tăng nguy cơ khò khè tái diễn và hen phế quản ở trẻ lớn.
Bên cạnh đó, bệnh tay chân miệng do các chủng Enterovirus mới, đặc biệt là EV71, vẫn đang là nỗi ám ảnh của các bậc phụ huynh. Những biến chứng thần kinh, viêm cơ tim, phù phổi cấp có thể cướp đi sinh mạng trẻ chỉ trong vài giờ nếu không được chẩn đoán và can thiệp kịp thời. Sự xuất hiện của các giải pháp phòng ngừa chủ động bằng vắc-xin EV71 thế hệ mới vừa qua được xem là bước đột phá lớn, mang lại hy vọng kiểm soát triệt để căn bệnh này.
Nỗi lo ngại tiếp tục gia tăng khi chứng kiến sự trở lại mạnh mẽ của dịch sởi cùng những biến chứng phức tạp như viêm phổi nặng hay tình trạng nhiễm sepsis (nhiễm trùng huyết). Sởi không chỉ gây nguy hiểm cấp tính mà còn mang bóng ma biến chứng muộn mang tên viêm não xơ hóa bán cấp (SSPE) – một thảm kịch thoái hóa thần kinh xuất hiện sau nhiều năm với tỉ lệ tử vong gần như tuyệt đối.
Cùng với sởi, bệnh do não mô cầu tuy có tỉ lệ mắc không quá cao nhưng lại mang đặc tính diễn tiến "sét đánh", có thể cướp đi mạng sống của trẻ em và thanh thiếu niên chỉ trong vòng 24 giờ kể từ khi khởi phát triệu chứng. Phần lớn người lành mang khuẩn trong cộng đồng không có triệu chứng, tạo ra nguồn lây âm thầm và cực kỳ khó kiểm soát nếu không có ý thức chủ động phòng ngừa từ sớm.
Chủ động xây dựng "tấm khiên" bảo vệ thế hệ tương lai
Trước những thách thức lớn từ sự biến đổi khí hậu, đô thị hóa nhanh chóng và làn sóng kháng kháng sinh toàn cầu, việc duy trì các biện pháp y tế truyền thống là chưa đủ. Giới chuyên gia y tế đồng thuận rằng tiêm chủng chủ động chính là "tấm khiên" vững chắc nhất để bảo vệ sức khỏe cộng đồng.
Nhìn nhận từ góc độ điều trị tuyến đầu, PGS.TS.BS Phùng Nguyễn Thế Nguyên nhấn mạnh, việc phòng bệnh bằng vắc-xin luôn là giải pháp kinh tế và nhân văn nhất. Thay vì phải đối mặt với rủi ro tử vong hay di chứng nặng nề tại phòng hồi sức tích cực, trẻ em cần được bảo vệ từ sớm bằng cách lấp đầy tất cả các khoảng trống miễn dịch. Việc tiêm chủng đầy đủ không chỉ bảo vệ một cá thể mà còn tạo ra miễn dịch cộng đồng vững chắc, chặn đứng đường lây truyền của các tác nhân gây bệnh nguy hiểm.
Hành trình bảo vệ sức khỏe của trẻ cần sự vào cuộc đồng bộ của toàn hệ thống y tế, từ các cơ sở dự phòng, bệnh viện đến ý thức chủ động của mỗi gia đình. Việc rà soát tiền sử tiêm chủng định kì, tư vấn tiêm ngừa từ các mốc "điểm chạm" quan trọng trong cuộc đời như giai đoạn sơ sinh, thời điểm nhập học, hay khi chuẩn bị mang thai sẽ giúp bịt kín những khoảng trống miễn dịch còn sót lại. Chỉ có sự chủ động tấn công lại mầm bệnh bằng y học dự phòng từ gốc rễ mới có thể giữ cho thế hệ tương lai được lớn lên trong an toàn và khỏe mạnh.
