Bê bối Jensen Huang và nghi vấn tình báo Trung Quốc: Thung lũng Silicon cũng phải chịu trách nhiệm

Tháng 6/2013, Tổng thống Mỹ Barack Obama tiếp Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình tại Sunnylands, một khu nghỉ dưỡng biệt lập ở bang California, trong cuộc gặp thượng đỉnh không chính thức. Đằng sau những lời xã giao ngoại giao, ông Obama đã thẳng thắn chất vấn ông Tập Cận Bình về hoạt động gián điệp mạng và đánh cắp tài sản trí tuệ của Mỹ do nhà nước Trung Quốc chỉ đạo, theo kênh CNBC. Ông Obama cảnh báo những hoạt động này đe dọa các doanh nghiệp Mỹ cũng như mối quan hệ song phương rộng lớn hơn giữa hai nước.

13 năm sau hội nghị thượng đỉnh Sunnylands, mối đe dọa đã thay đổi đáng kể khi cuộc đua giành vị thế thống trị AI trở thành trọng tâm trong quan hệ Mỹ - Trung. Mức độ rủi ro cao hơn, công nghệ có ý nghĩa chiến lược lớn hơn và những điểm yếu ngày càng có thể xuất phát từ nỗ lực tiếp cận, chi phối hoặc lôi kéo những nhân vật chủ chốt đang điều hành các tập đoàn công nghệ hàng đầu Mỹ.

Trách nhiệm không thể chỉ đặt lên vai Jensen Huang

Trong bê bối đang diễn ra liên quan đến Jensen Huang, trách nhiệm trước hết thuộc về chính Giám đốc điều hành Nvidia, nhưng không thể chỉ dừng lại ở đó. Vụ việc cho thấy những thất bại trên quy mô rộng hơn trong giới lãnh đạo Thung lũng Silicon, các tập đoàn và giới chính trị Mỹ.

Jensen Huang đã thừa nhận có quan hệ ngoài hôn nhân với người phụ nữ được truyền thông xác định là Alice Huang, cựu lãnh đạo Megaspeed - công ty có trụ sở ở Singapore và là khách hàng của Nvidia.

Theo tờ New York Times, giới chức tình báo Mỹ tin rằng Alice Huang đã được Bộ An ninh Quốc gia Trung Quốc tuyển mộ để thu thập thông tin và có thể tác động đến nỗ lực của Nvidia trong việc nới lỏng các hạn chế xuất khẩu chip của Mỹ. Trung Quốc bác bỏ những cáo buộc này.

Hội đồng quản trị Nvidia đã mở cuộc điều tra độc lập sau những thông tin cho rằng Jensen Huang có thể là mục tiêu của chiến dịch tình báo nước ngoài. Đến nay, họ cho biết chưa xác định được bí mật kinh doanh hay thông tin an ninh quốc gia nào của Nvidia bị xâm phạm. Tuy nhiên, vấn đề này vượt xa phạm vi cá nhân Jensen Huang hay Nvidia. Chỉ tập trung vào việc liệu công nghệ độc quyền hoặc bí mật thương mại có bị chuyển giao hay không là cách nhìn nhận chưa đầy đủ về giá trị tình báo tiềm tàng của một chiến dịch như vậy.

Dewardric L. McNeal, Giám đốc điều hành kiêm chuyên gia phân tích chính sách cấp cao tại công ty tư vấn Longview Global, bình luận: "Với Trung Quốc, việc nắm bắt thông tin, gây ảnh hưởng hoặc thậm chí chi phối quá trình hoạch định chính sách công nghệ của Mỹ cũng có thể mang lại giá trị tương đương. Nếu biết trước các cuộc thảo luận về kiểm soát xuất khẩu, định hướng quản lý, lập trường đàm phán hoặc những bất đồng bên trong chính quyền Mỹ thì cũng có thể đem lại lợi thế chiến lược cho Trung Quốc mà không cần đánh cắp bất kì bản thiết kế chip nào".

Dewardric L. McNeal từng làm việc tại Bộ Quốc phòng Mỹ với vai trò chuyên gia về quan hệ an ninh Đông Á và Trung Quốc dưới thời chính quyền Obama.

Theo tờ New York Times, chính quyền Trump đã nhận được cảnh báo về mối quan hệ này trước khi bê bối bị phanh phui. Dù vậy, Jensen Huang vẫn là nhân vật có ảnh hưởng trong các cuộc thảo luận về chính sách bán dẫn, đồng thời tích cực vận động để Nvidia được bán chip AI nhiều hơn sang Trung Quốc.

Những thông tin mới được công bố cũng đặt ra câu hỏi về các cuộc tiếp xúc giữa Nvidia và quan chức Bộ Thương mại Mỹ trong quá trình điều tra Megaspeed. Vụ việc sau đó được chuyển sang Bộ Tư pháp Mỹ. Chưa thấy bằng chứng nào cho thấy có sự can thiệp không phù hợp, nhưng quyền tiếp cận quá trình ra quyết định của chính phủ mà các doanh nghiệp lớn có được cũng cần được giám sát, bên cạnh vấn đề bảo vệ công nghệ độc quyền.

AI mở ra một thời kì mới của rủi ro phụ thuộc vào nhân vật chủ chốt

Hiện vẫn chưa rõ các biện pháp bảo vệ cần thiết đã được Mỹ triển khai đầy đủ hay chưa. Tổng thống Donald Trump công khai bảo vệ Jensen Huang, nói Giám đốc điều hành Nvidia khẳng định với ông rằng không hề biết người phụ nữ kia có thể là điệp viên.

Tổng thống Trump cũng nói rằng nếu cơ quan tình báo quốc gia từng cảnh báo ông về mối đe dọa này như truyền thông đưa tin thì ông không nhớ điều đó.

Những phát biểu ấy không thể hiện mức độ khẩn cấp cần thiết trước cáo buộc về chiến dịch tình báo nước ngoài nhắm vào một công ty Mỹ có vai trò đặc biệt quan trọng về mặt chiến lược.

“Kể từ khi trở lại Nhà Trắng đầu năm 2025, Tổng thống Trump đã gặp ông Tập Cận Bình ba lần và dự kiến còn có thêm hai cuộc gặp vào tháng 11, tháng 12/2026. Những cuộc gặp này tạo cơ hội để Tổng thống Trump noi theo cách làm của ông Obama, trực tiếp chất vấn ông Tập Cận Bình về các hoạt động gián điệp do nhà nước Trung Quốc chỉ đạo hoặc hậu thuẫn nhắm vào các hãng công nghệ Mỹ, lãnh đạo những công ty này và thậm chí cả quá trình hoạch định chính sách của Washington”, Dewardric L. McNeal nói.

Đây cũng là lúc Quốc hội Mỹ cần có biện pháp giám sát chính thức và mạnh mẽ hơn với Thung lũng Silicon.

Trong nhiều năm, giới công nghệ ở đây luôn đề cao hình ảnh những nhà sáng lập có tầm nhìn xa, những lãnh đạo được xem là không thể thay thế vì tài năng xuất chúng, được cho là vượt lên trên các nguyên tắc quản trị doanh nghiệp và cơ chế giám sát truyền thống.

Các nhà đầu tư vẫn ủng hộ mô hình tập trung quyền lực vào một cá nhân, trong khi hội đồng quản trị nhiều công ty thường dễ dàng chấp nhận và để tình trạng này kéo dài.

Các chuyên gia quản trị doanh nghiệp gọi đây là rủi ro phụ thuộc vào nhân vật chủ chốt. Đây là tình trạng tổ chức phụ thuộc quá mức vào một cá nhân, đến mức việc người đó rời đi, vi phạm tài chính hoặc đánh mất tư cách đạo đức có thể gây tổn hại nghiêm trọng cho doanh nghiệp.

Trong kỉ nguyên AI, rủi ro này trở nên nguy hiểm hơn nhiều. Khi chỉ một nhóm nhỏ lãnh đạo kiểm soát những công nghệ giữ vai trò then chốt với năng lực cạnh tranh kinh tế, sức mạnh quân sự và ưu thế tình báo của Mỹ, những điểm yếu trong đời sống cá nhân họ có thể biến thành lỗ hổng an ninh quốc gia.

Khi có quyền tiếp cận đặc biệt rộng rãi với Nhà Trắng và các nhà hoạch định chính sách cấp cao, những lãnh đạo này có thể trở thành đầu mối để tình báo nước ngoài thu thập thông tin và gây ảnh hưởng. Mục tiêu khi đó không chỉ là công ty của họ mà còn có thể là người dân Mỹ và chính sách của nước Mỹ.

Quốc hội Mỹ có thể làm gì để giành lại quyền kiểm soát từ Thung lũng Silicon?

Quốc hội Mỹ có nhiều cơ hội để tăng cường khả năng phòng vệ của đất nước và cần hành động ngay lập tức.

Đạo luật AI OVERWATCH sẽ tăng cường giám sát hoạt động xuất khẩu chip tiên tiến cũng như các điều kiện cấp phép liên quan đến an ninh quốc gia.

Đạo luật MATCH sẽ khắc phục những kẽ hở trong các quy định hạn chế xuất khẩu thiết bị sản xuất chip tiên tiến, bao gồm cả vấn đề các nhà cung cấp nước ngoài và hoạt động bảo dưỡng, sửa chữa thiết bị.

Đạo luật An ninh Chip sẽ tăng cường cơ chế theo dõi chip tiên tiến, phát hiện việc chuyển hướng đến những bên không được phép.

Quan trọng hơn, Đạo luật An ninh Truy cập Từ xa sẽ kiểm soát cả một số hình thức truy cập công nghệ từ xa, gồm cả điện toán đám mây. Đạo luật này nhằm xử lý khả năng các năng lực công nghệ bị hạn chế của Mỹ vẫn có thể được tiếp cận mà không cần đưa thiết bị vật lý ra khỏi lãnh thổ nước này.

Nhìn chung, những biện pháp trên nhằm khắc phục các lỗ hổng quan trọng về công nghệ và quy định quản lý. Tuy nhiên, phải thừa nhận rằng việc kiểm soát chip, thiết bị và quyền truy cập năng lực tính toán sẽ không giải quyết được vấn đề con người. Đó là nguy cơ Mỹ quá phụ thuộc vào vài nhân vật chủ chốt có thể ảnh hưởng trực tiếp đến vị thế công nghệ và an ninh quốc gia của nước này.

Phần lớn dự luật trong số trên nhận được sự ủng hộ đáng kể từ cả hai đảng tại Quốc hội Mỹ. Tuy nhiên, chúng vấp phải sự phản đối quyết liệt từ ngành công nghệ và các nhóm vận động hành lang của ngành, cùng với những bất đồng khá sâu sắc về các chi tiết trong chính sách kiểm soát xuất khẩu.

Mức độ ủng hộ của Nhà Trắng với những dự luật này cũng chưa rõ ràng. Trong khi đó, Quốc hội do đảng Cộng hòa từng kiểm soát không muốn có lập trường đối đầu với Nhà Trắng.

Dù vậy, Dewardric L. McNeal tin chắc rằng tranh cãi xung quanh Nvidia đã mang đến cho những người ủng hộ các dự luật này lập luận mới để thúc đẩy hành động. Việc đảng Dân chủ giành quyền kiểm soát cả Hạ viện và Thượng viện có thể làm gia tăng giám sát của Quốc hội, đồng thời thúc đẩy việc luật hóa nhiều nội dung trong các dự luật nói trên.

Dewardric L. McNeal nhận định: "Chính phủ và các chuyên gia quản trị doanh nghiệp tại Mỹ cần nghiêm túc xem xét việc yêu cầu những hãng công nghệ giữ tầm quan trọng chiến lược phải có trách nhiệm cụ thể trong công tác phản gián ở cấp hội đồng quản trị. Các công ty này cũng cần đánh giá độc lập về mức độ an toàn của đội ngũ lãnh đạo và thiết lập kênh bảo mật để báo cáo kịp thời cho cơ quan chức năng khi phát hiện dấu hiệu bị tình báo nước ngoài tiếp cận, lôi kéo hoặc tuyển mộ.

"Điều quan trọng là phải nhận thức được rằng những người nắm quyền kiểm soát các công nghệ nhạy cảm nhất của Mỹ và có ảnh hưởng đến chính sách quản lý chúng đều có thể trở thành mục tiêu tình báo có giá trị. Nếu bị mua chuộc hoặc khống chế, họ thậm chí có thể trở thành nguồn cung cấp thông tin cho nước ngoài", ông nói thêm.

Đáng tiếc, chính quyền Trump dường như vẫn chủ trương để ngành công nghệ tự đưa ra cam kết và tin tưởng các lãnh đạo doanh nghiệp có thể tự giám sát hoạt động của mình. Tuy nhiên, đạo đức cá nhân không thể thay thế một hệ thống quản trị chặt chẽ. Những lời cam kết cũng không thể bảo đảm an toàn trước hoạt động tình báo nước ngoài. Quan trọng hơn, lợi ích của cổ đông không phải lúc nào cũng đồng nhất với lợi ích quốc gia.

Dewardric L. McNeal nói: “Tại hội nghị Sunnylands, ông Obama hiểu rằng muốn bảo vệ sự đổi mới sáng tạo của Mỹ, Washington phải trực tiếp đối mặt với Trung Quốc. Cuộc gặp đó đã góp phần xác định rõ những giới hạn mà Mỹ không chấp nhận, đặc biệt là hành vi đánh cắp tài sản trí tuệ thông qua hoạt động gián điệp mạng nhằm giành lợi thế thương mại. Giờ đây, ông Trump có cơ hội và trách nhiệm mở rộng nguyên tắc đó để đối phó với những mối đe dọa tình báo trong thời đại hiện nay.

Trong các cuộc gặp sắp tới với ông Tập, ông Trump cần nói rõ rằng Mỹ không chấp nhận những chiến dịch do nhà nước Trung Quốc chỉ đạo hoặc hậu thuẫn nhằm vào các lãnh đạo công nghệ Mỹ, cũng như những nỗ lực chi phối quá trình hoạch định chính sách công nghệ của Washington. Những hành động như vậy phải dẫn đến hậu quả với quan hệ giữa hai nước”.

Tuy nhiên, đối phó với Trung Quốc mới chỉ là một phần trách nhiệm. Mỹ cũng cần khắc phục những kẽ hở trong hệ thống luật pháp về kiểm soát quyền tiếp cận công nghệ, đồng thời tăng cường giám sát hoạt động quản trị tại các doanh nghiệp nội địa.

Mỹ không thể tuyên bố AI là vấn đề thiết yếu với an ninh quốc gia trong khi phần lớn trách nhiệm bảo vệ công nghệ, các lãnh đạo doanh nghiệp và quá trình hoạch định chính sách vẫn được giao cho các công ty tự quyết định.

Lỗ hổng lớn nhất của Thung lũng Silicon có thể không nằm ở những công nghệ mà Mỹ xuất khẩu, mà ở chính những con người được giao nhiệm vụ bảo vệ công nghệ đó, hệ thống quản trị của các doanh nghiệp và những chính sách quyết định ai được quyền tiếp cận chúng.

Cả Quốc hội lẫn Nhà Trắng đều không nên tiếp tục phó mặc trách nhiệm bảo vệ an ninh công nghệ quốc gia cho những chuẩn mực đạo đức riêng của Thung lũng Silicon.