Bước ngoặt mới cho điện mặt trời mái nhà, người dân cần lưu ý gì?
Chính sách mới từ Nghị định 243 được kì vọng sẽ vừa tháo gỡ "nút thắt" cho năng lượng tái tạo, đặc biệt là điện mặt trời mái nhà.
"Phao cứu sinh" cho điện mặt trời mái nhà
Sau một thời gian dài chờ đợi khung pháp lí rõ ràng, cộng đồng doanh nghiệp và người dân cài đặt điện mặt trời mái nhà (ĐMTMN) đã chính thức có một hành lang pháp lí mới.
Theo Nghị định 243/2026/NĐ-CP (Nghị định 243) do Chính phủ ban hành và có hiệu lực từ ngày 26/6/2026, hệ thống ĐMTMN tự sản xuất, tự tiêu thụ đã được khơi thông dòng chảy cơ chế.
Điểm nhấn đáng chú ý nhất của Nghị định này là cho phép các hộ gia đình, cơ quan và doanh nghiệp bán tối đa 50% sản lượng điện dư phát ngược lên lưới điện quốc gia.
Đây được xem là một bước đi đột phá, chấm dứt tình trạng lãng phí nguồn năng lượng sạch khi các hệ thống thừa điện nhưng không thể giải tỏa công suất, đồng thời gạt bỏ tâm lí e ngại đầu tư của xã hội.
Nhìn lại giai đoạn trước, cơ chế giá FIT cố định ưu đãi trong 20 năm từng là "thỏi nam châm" thu hút dòng vốn khổng lồ vào năng lượng tái tạo. Tuy nhiên, giá FIT cũng để lại những hệ lụy không nhỏ về áp lực tài chính lên EVN và nguy cơ quá tải cục bộ hệ thống truyền tải điện do dòng điện phát triển quá nóng.
Với Nghị định 243, kỉ nguyên giá FIT chính thức khép lại, nhường chỗ cho một tư duy quản lí hiện đại và thực chất hơn. Giá mua bán sản lượng điện dư giờ đây sẽ được xác định bằng giá điện năng thị trường bình quân của năm trước liền kề, do đơn vị điều hành giao dịch thị trường điện và hệ thống điện công bố công khai.
Sự thay đổi này mang lại ý nghĩa sâu sắc về mặt kinh tế. Giá điện phản ánh đúng cung - cầu thực tế của thị trường điện cạnh tranh; Giúp EVN chủ động hơn trong việc cân đối dòng tiền mua điện, không bị ràng buộc bởi các hợp đồng giá cao cố định kéo dài hàng thập kỉ; Khuyến khích các nhà đầu tư tính toán bài toán tiêu thụ tại chỗ một cách hiệu quả nhất, thay vì đầu tư ồ ạt chỉ để bán điện kiếm lời.
Hành lang pháp lí mới mở ra một chương mới cho các nhà đầu tư ĐMTMN. Đối với các doanh nghiệp sản xuất tại các khu công nghiệp, việc được bán 50% lượng điện dư giúp họ tối ưu hóa thời gian hoàn vốn (ROI).
Trong những ngày nghỉ lễ, cuối tuần khi nhà máy ngừng hoạt động, lượng điện mặt trời tạo ra không còn bị "bỏ phí" mà sẽ biến thành nguồn doanh thu trực tiếp, dù không quá lớn nhưng đủ để bù đắp chi phí vận hành và bảo dưỡng (O&M).
Con số tối đa 50% đòi hỏi các chủ đầu tư phải tính toán kĩ công suất lắp đặt ngay từ giai đoạn thiết kế. Việc lắp đặt quá lớn so với nhu cầu tự tiêu thụ sẽ dẫn đến tình trạng lãng phí công suất không được ghi nhận.
Bên cạnh đó, do giá điện biến động theo từng năm dựa trên thị trường, các doanh nghiệp sẽ phải làm quen với việc quản trị rủi ro tài chính, thay vì ngồi im đếm tiền với một mức giá cố định như thời kỳ giá FIT.
Điều này cũng thúc đẩy xu hướng tích hợp hệ thống lưu trữ năng lượng (BESS) phát triển mạnh mẽ hơn tại Việt Nam trong giai đoạn tới, giúp người dân lưu trữ điện dư để dùng vào ban đêm thay vì phát lưới với giá thấp.
Nghị định 243 là quân bài chiến lược giúp Việt Nam hiện thực hóa các cam kết tại COP26 và Quy hoạch điện VIII. Bằng cách ưu tiên mô hình tự sản tự tiêu, Chính phủ đang giảm tải áp lực rất lớn cho hệ thống truyền tải điện quốc gia. Điện được sản xuất ra và tiêu thụ ngay tại chỗ sẽ triệt tiêu tổn thất truyền tải trên đường dây Đông - Tây hay Nam - Bắc.
Hơn thế nữa, việc khống chế tỉ lệ phát lưới ở mức 50% là một "van an toàn" kỹ thuật cần thiết. Nó giúp Trung tâm Điều độ Hệ thống điện Quốc gia (A0) dễ dàng hơn trong việc dự báo và điều độ, tránh các cú sốc nguồn phát khi thời tiết thay đổi đột ngột làm ảnh hưởng đến tần số và điện áp của lưới điện toàn quốc.
Nghị định 243 không chỉ đơn thuần là một văn bản sửa đổi quy định, mà là bước chuyển dịch tư duy mang tính kiến tạo. Bằng cách đưa dòng điện dư về đúng giá trị thị trường, chính sách mới này vừa duy trì được động lực phát triển năng lượng xanh, vừa bảo đảm tính bền vững và an toàn cho mạch máu năng lượng quốc gia.
Giai đoạn "ăn xổi" từ giá FIT đã qua. Đây là lúc thị trường điện mặt trời mái nhà bước vào giai đoạn trưởng thành, nơi hiệu quả kinh tế đi đôi với trách nhiệm hệ thống và sự tính toán căn cơ của mỗi chủ đầu tư.
