Carbon xanh dương: Cơ hội cho nông nghiệp, thủy sản ven biển từ hệ thống dữ liệu và đầu tư mới
Ngày 23/9, tại Hà Nội, Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp UNDP tổ chức họp nhóm công tác triển khai Chương trình Đối tác Hành động carbon xanh dương (NBCAP) Việt Nam lần thứ hai, công bố Dự thảo Lộ trình hành động quốc gia giai đoạn 2026-2030.
Đáng chú ý tại Hội thảo, với lĩnh vực nông nghiệp, một trong sáu nhóm hành động ưu tiên của Lộ trình tập trung trực tiếp vào xây dựng hệ thống dữ liệu, khoa học công nghệ và cơ chế đo lường, báo cáo, thẩm định (MRV), cùng với đó là nhóm ưu tiên về sinh kế bền vững cho khu vực nuôi trồng thủy sản, nông nghiệp ven biển.
Carbon xanh dương là gì mà quan trọng vậy?
Nói đơn giản, carbon xanh dương là lượng khí các-bon được rừng ngập mặn, thảm cỏ biển, bãi triều ven biển hấp thụ và giữ lại. Những hệ sinh thái này vừa giúp chống biến đổi khí hậu, vừa che chắn bờ biển trước bão lũ, vừa là nơi sinh sản của tôm cá. Nói cách khác, giữ được rừng ngập mặn là giữ được cả môi trường lẫn miếng cơm của bà con nuôi trồng thủy sản ven biển.
Vấn đề là từ trước đến nay, Việt Nam chưa có hệ thống đo đạc, dữ liệu thống nhất để tính chính xác một khu rừng ngập mặn hấp thụ bao nhiêu carbon. Thiếu dữ liệu thì khó bán được tín chỉ carbon, khó gọi vốn đầu tư. Đây chính là lý do Dự thảo Lộ trình lần này đặt việc xây dựng dữ liệu, khoa học công nghệ và hệ thống đo lường, báo cáo, thẩm định (gọi tắt là MRV) làm một trong sáu nhóm ưu tiên hàng đầu.
Năm nhóm ưu tiên còn lại gồm chính sách và quản trị; bảo tồn, phục hồi hệ sinh thái; tài chính và đầu tư; hỗ trợ khu vực tư nhân và sinh kế bền vững; nâng cao năng lực, truyền thông.
Hội thảo có sự tham dự của TS Vũ Đức Đam Quang, Phó vụ trưởng Vụ Hợp tác quốc tế (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), Phó trưởng nhóm thường trực NBCAP Việt Nam; bà Francesca Nardini, Phó trưởng đại diện thường trú UNDP tại Việt Nam; ông Fergus McBean, Bí thư thứ nhất phụ trách Khí hậu và Thiên nhiên, Đại sứ quán Anh; bà Emily Kelly, phụ trách Chương trình Đối tác hành động toàn cầu về các-bon xanh dương (BCAP) của Diễn đàn Kinh tế Thế giới, cùng đại diện nhiều cơ quan, viện nghiên cứu, định chế tài chính và doanh nghiệp.
Hệ thống dữ liệu, công nghệ làm nền cho giám sát carbon
Theo Dự thảo Lộ trình, giai đoạn 2026-2027 sẽ tập trung xây dựng các nền tảng về thể chế, dữ liệu, tiêu chuẩn kỹ thuật và danh mục phân loại xanh dương. Đây chính là phần việc mang tính "hạ tầng công nghệ" của toàn chương trình, bởi muốn biến một héc ta rừng ngập mặn hay thảm cỏ biển thành tài sản có thể giao dịch trên thị trường carbon, trước tiên phải đo đếm, giám sát và xác minh được lượng carbon hấp thụ bằng phương pháp khoa học đáng tin cậy.
Nhóm hành động ưu tiên về khoa học, dữ liệu và hệ thống MRV được xác định là một trong sáu trụ cột của Lộ trình, cùng với chính sách và quản trị; bảo tồn, phục hồi hệ sinh thái; tài chính và đầu tư; khu vực tư nhân, sinh kế bền vững; nâng cao năng lực và truyền thông. Việc thiếu một hệ thống dữ liệu thống nhất, phương pháp đo đạc chuẩn hóa từ trước đến nay vẫn là rào cản khiến nhiều sáng kiến carbon xanh dương ở Việt Nam khó chuyển hóa thành dự án đủ điều kiện gọi vốn.
Tại phiên đối thoại về huy động đầu tư trong khuôn khổ cuộc họp, đại diện các cơ quan quản lý, định chế tài chính và khu vực tư nhân đã trao đổi cụ thể về điều kiện cần thiết để biến các sáng kiến carbon xanh dương thành dự án đầu tư được, trong đó khung chính sách, dữ liệu, tiêu chuẩn kỹ thuật và năng lực chuẩn bị dự án được nhắc đến như những "nút thắt" cần tháo gỡ trước tiên, song song với các cơ chế tài chính phù hợp.
Lợi ích trực tiếp cho nuôi trồng thủy sản, sinh kế nông dân ven biển
Điểm đáng lưu ý với người làm nông nghiệp, thủy sản là các hệ sinh thái các-bon xanh dương như rừng ngập mặn, thảm cỏ biển, bãi triều không chỉ có giá trị hấp thụ khí nhà kính mà còn gắn liền trực tiếp với năng suất nuôi trồng thủy sản, khả năng chống chịu thiên tai và sinh kế của cộng đồng ven biển.
Bà Francesca Nardini, phát biểu thay mặt bà Ramla Khalidi, Trưởng đại diện thường trú UNDP tại Việt Nam kiêm Phó chủ tịch Ban Lãnh đạo NBCAP, nhấn mạnh những hệ sinh thái này mang lại lợi ích đa chiều, từ thích ứng khí hậu, giảm rủi ro thiên tai đến nâng cao năng suất nuôi trồng thủy sản và bảo tồn đa dạng sinh học.
Bà cho rằng để những lợi ích này chuyển thành nguồn lực thực tế, cần xây dựng một danh mục các sáng kiến có thể đầu tư được, thay vì chỉ làm theo từng dự án đơn lẻ như trước đây. Đây cũng là hướng đi phù hợp với xu hướng phát triển các mô hình nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản gắn với bảo vệ hệ sinh thái tự nhiên đang được nhiều địa phương ven biển Việt Nam thử nghiệm, khi rừng ngập mặn vừa là "lá chắn" bảo vệ ao nuôi trước bão lũ vừa là nguồn sinh kế bổ sung nếu tiếp cận được tín chỉ carbon.
Nhóm hành động về khu vực tư nhân và sinh kế bền vững trong Lộ trình cũng đặt mục tiêu đến năm 2030 hỗ trợ sinh kế bền vững cho cộng đồng ven biển, song song với việc từng bước tích hợp các hệ sinh thái carbon xanh dương vào Đóng góp do quốc gia tự quyết định (NDC) và các mục tiêu khí hậu quốc gia.
Cần cơ chế chính sách rõ ràng để thu hút đầu tư
Phát biểu khai mạc, TS Vũ Đức Đam Quang cho biết NBCAP đã đi qua giai đoạn xây dựng nền tảng thể chế, đối tác và tri thức, giờ cần chuyển sang giai đoạn hành động cụ thể, có nguồn lực và có khả năng tạo kết quả trên thực tế.
Ông đề nghị Nhóm công tác tập trung vào 5 nội dung, gồm thống nhất định hướng ưu tiên trong 12-24 tháng tới, xác định bước đi cụ thể để biến ưu tiên của Lộ trình thành dự án khả thi, xây dựng danh mục dự án có tiềm năng đầu tư và kênh tài chính phù hợp, hoàn thiện cơ chế phối hợp và duy trì, mở rộng nền tảng hợp tác NBCAP.
Ông Fergus McBean, Bí thư thứ nhất về Khí hậu và Thiên nhiên, Đại sứ quán Vương quốc Anh tại Việt Nam cho biết: “Đại sứ quán Anh đánh giá cao sự chủ động và nỗ lực của các đối tác tham gia NBCAP trong quá trình xây dựng Lộ trình hành động quốc gia về carbon xanh dương. Việc củng cố thể chế và xây dựng các chính sách hỗ trợ minh bạch sẽ giúp tạo niềm tin, thu hút sự tham gia của khu vực tư nhân và hỗ trợ Việt Nam đạt được các mục tiêu về ứng phó biến đổi khí hậu và phát triển bền vững.”
Bà Emily Kelly, dẫn kinh nghiệm từ mạng lưới BCAP tại Indonesia và Philippines, nhận định một lộ trình hành động nhất quán cùng khung đầu tư rõ ràng sẽ tạo điều kiện thuận lợi để thúc đẩy đầu tư và triển khai các sáng kiến carbon xanh dương tại Việt Nam.
Dự thảo Lộ trình được xây dựng dựa trên khảo sát hiện trạng, thu thập bằng chứng, phỏng vấn các bên liên quan và hai hội thảo tham vấn tổ chức tại Hà Nội, TP.HCM trong tháng 9/2026, với sự tham gia của cơ quan quản lý, địa phương, viện nghiên cứu, doanh nghiệp.
Tiếp đó, Dự thảo sẽ tiếp tục được hoàn thiện trước khi trình lãnh đạo Bộ Nông nghiệp và Môi trường xem xét, ban hành. NBCAP cũng sẽ tiếp tục phối hợp với các đối tác để cụ thể hóa các ưu tiên của Lộ trình thành cơ hội đầu tư, trong đó việc hoàn thiện hệ thống dữ liệu và công nghệ giám sát carbon được xem là điều kiện tiên quyết để các mô hình nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản ven biển có thể tiếp cận nguồn tài chính khí hậu trong thời gian tới.
