Chữ kí số cho người dân miền Tây: Dễ mà không dễ, vì sao?
Chữ kí số (CKS) được xem là chìa khóa cho giao dịch số, nhưng thực tế triển khai cho người dân ở miền Tây còn lắm chuyện phải bàn.
CKS không còn là khái niệm xa lạ trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay. Tuy nhiên, để CKS thực sự đi vào đời sống của mọi người dân, từ công nhân, người lao động đến các cá nhân trong xã hội, vẫn còn nhiều rào cản cần tháo gỡ. Chuyện "dễ mà không dễ" là cách nói khái quát về thực trạng này.
CKS là gì và vì sao cần cho mọi người?
CKS là một dạng chữ kí điện tử dựa trên công nghệ mã hóa công khai (RSA), đóng vai trò giống như con dấu và chữ kí tay trên môi trường điện tử. Mỗi chữ kí số gắn liền với một cặp khóa: Khoá bí mật (Private key) do người kí quản lí và khóa công khai (Public key) do tổ chức cung cấp dịch vụ công bố.
CKS có giá trị pháp lí tương đương chữ kí tay trong các giao dịch điện tử, hóa đơn điện tử, khai thuế, bảo hiểm xã hội, kí hợp đồng trực tuyến và hải quan. Đặc biệt, công nhân và người lao động cần có CKS để kí hợp đồng lao động bằng hợp đồng số. Việc phổ thông hóa CKS cho lực lượng lao động đông đảo này là yêu cầu cấp thiết.
Thủ tục đăng kí CKS hiện nay khá đơn giản. Các nhà cung cấp dịch vụ chứng thực chữ kí số có mạng lưới đại lí rộng khắp, hỗ trợ đăng kí trực tuyến. Khách hàng chỉ cần cung cấp căn cước công dân và giấy phép kinh doanh là có thể sở hữu CKS trong vài giờ. Hồ sơ pháp lí không đòi hỏi nhiều giấy tờ phức tạp hay chứng thực rườm rà. Thiết bị USB Token hay công nghệ kí số từ xa (Remote Signing) được thiết kế thân thiện, dễ sử dụng.
Phát biểu tại Hội thảo phát triển CKS và dịch vụ tin cậy khu vực Đông Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) tổ chức tại Cần Thơ cuối tháng 8, ông Phạm Quốc Hoàn, Phó giám đốc Trung tâm Chứng thực điện tử quốc gia nhấn mạnh: "CKS không chỉ là công cụ kí văn bản mà còn là hạ tầng tạo lập niềm tin trong môi trường số. Cần nhìn CKS rộng hơn một công cụ kĩ thuật. CKS và các dịch vụ tin cậy chính là một phần của hạ tầng niềm tin số - Digital Trust Infrastructure".
Ông Phạm Quốc Hoàn cũng chỉ ra rằng cần chuyển từ "phát triển CKS" sang "phát triển hệ sinh thái dịch vụ tin cậy". Mục tiêu cuối cùng không phải là có bao nhiêu chứng thư số được cấp, mà là có bao nhiêu giao dịch được thực hiện hoàn toàn trên môi trường điện tử, bao nhiêu quy trình giấy được thay thế bằng quy trình số, doanh nghiệp tiết kiệm được bao nhiêu thời gian và chi phí.
Về phía địa phương, ông Nguyễn Hữu Thanh Bình, Phó giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ TP. Cần Thơ cho biết: "Trong tiến trình chuyển đổi số, vấn đề không chỉ là đưa các hoạt động lên môi trường số mà quan trọng hơn là phải tạo lập niềm tin trên môi trường số. CKS và dịch vụ tin cậy chính là một trong những nền tảng quan trọng để xác thực chủ thể giao dịch, bảo đảm tính toàn vẹn của thông tin và giá trị pháp lí của giao dịch điện tử".
Theo ông Nguyễn Hữu Thanh Bình, TP. Cần Thơ đã triển khai 15.272 chứng thư số chuyên dùng công vụ, bảo đảm 100% lãnh đạo, công chức thuộc đối tượng được trang bị CKS. Đối với CKS công cộng, thành phố có khoảng 616.489 chứng thư số công cộng, tương đương khoảng 25% dân số từ 15 tuổi trở lên.
Tuy nhiên, ông Nguyễn Hữu Thanh Bình cũng thẳng thắn chỉ ra những hạn chế: "Số lượng chứng thư số được cấp tăng nhưng mức độ sử dụng thực tế chưa tương xứng. Có trường hợp được cấp CKS nhưng chưa hoặc ít phát sinh giao dịch. Kĩ năng số của một bộ phận người dân còn hạn chế”.
Những khó khăn thực tế với người dùng
Điểm nghẽn lớn nhất là xung đột phần mềm và lỗi kĩ thuật. Trình điều khiển của USB Token rất nhạy cảm với các bản cập nhật hệ điều hành. Chỉ cần máy tính cập nhật phiên bản mới, CKS có thể báo lỗi không nhận thiết bị, không hiển thị chữ kí khi kí hóa đơn.
Khó khăn thứ 2 là đồng bộ phức tạp với nhiều cơ quan, hệ thống. Người dùng phải đem mã số thuế của chứng thư số đi cập nhật, khai báo lại trên hệ thống của cơ quan Thuế, Hải quan, Bảo hiểm xã hội, Ngân hàng, Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia.
Khó khăn thứ 3 là áp lực bảo mật và quản lí rủi ro. CKS có giá trị pháp lí và tài chính trực tiếp tương đương con dấu doanh nghiệp. Việc quản lí mã PIN nếu không cẩn trọng sẽ dẫn đến nguy cơ bị lợi dụng kí khống chứng từ.
Khó khăn thứ 4 là trình độ học vấn của người lao động đôi khi hạn chế, khiến họ gặp khó trong thao tác kĩ thuật. Đại diện Trường Đại học Y dược Cần Thơ đề nghị Nhà nước nên có phần mềm chữ kí số cho toàn dân, nhất là những người trên 18 tuổi, và tích hợp chữ kí số với VneID sẽ càng thuận lợi hơn.
Giải pháp từ cơ quan quản lí
Ông Phạm Quốc Hoàn nhấn mạnh thông điệp: "Không có niềm tin số thì khó có giao dịch số quy mô lớn; không có giao dịch số quy mô lớn thì kinh tế số khó phát triển". Do đó, phát triển CKS và dịch vụ tin cậy không chỉ là nhiệm vụ của ngành công nghệ, mà cần sự tham gia của cơ quan quản lí nhà nước, doanh nghiệp cung cấp dịch vụ tin cậy, ngân hàng, doanh nghiệp công nghệ, các nền tảng số và toàn bộ cộng đồng doanh nghiệp.
Trung tâm Chứng thực điện tử quốc gia cam kết tiếp tục hoàn thiện khung pháp lí; tổ chức các hội nghị tuyên truyền; hỗ trợ chuyên môn, kĩ thuật và kết nối với các tổ chức cung cấp dịch vụ chứng thực chữ kí số công cộng.
Về phía Sở Khoa học và Công nghệ Cần Thơ, ông Nguyễn Hữu Thanh Bình cho biết sẽ tập trung vào bốn giải pháp trọng tâm: Tiếp tục tham mưu triển khai hiệu quả Luật Giao dịch điện tử; phối hợp mở rộng ứng dụng chữ kí số vào các lĩnh vực gắn trực tiếp với người dân; đổi mới cách thức phổ cập CKS bằng cách giúp người dân thực hiện thành công ít nhất một giao dịch cụ thể; nâng cao khả năng theo dõi, thống kê, đánh giá mức độ sử dụng CKS.
Chìa khóa để CKS thực sự đến với mọi người chính là sự phối hợp đồng bộ giữa cơ quan quản lí, nhà cung cấp dịch vụ và nỗ lực của người dân trong việc làm quen với môi trường số.
