Chưa thể lập sàn giao dịch vàng, làm sao quản lý giá vàng?

Ngân hàng Nhà nước đã nghiên cứu, đánh giá, toàn diện cơ sở pháp lý, thực tiễn việc thành lập sàn, sở giao dịch vàng và đề xuất với Thủ tướng chưa thành lập sàn, sở giao dịch vàng trong giai đoạn hiện nay. Vậy bằng công cụ nào để quản lý giá vàng?

Chưa thành lập sàn, sở giao dịch vàng

Liên quan đến việc thực hiện Nghị quyết 263/2025 của Quốc hội về yêu cầu Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) khẩn trương nghiên cứu, có giải pháp thực hiện theo lộ trình phù hợp để thành lập sàn giao dịch vàng, ngày 1/10 Thống đốc NHNN Phạm Đức Ấn cho biết: NHNN đã báo cáo, đề xuất với Thủ tướng Chính phủ về việc chưa thành lập sàn, sở giao dịch vàng trong giai đoạn hiện nay và tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện đề án theo lộ trình phù hợp.

Việc thành lập sàn giao dịch vàng được đặt ra từ giữa năm 2025 khi thị trường vàng trong nước xuất hiện nhiều bất cập. Cơn sốt giá vàng lần đầu xảy ra vào cuối năm 2023, kéo dài đến gần hết năm 2024. Khi đó giá vàng nhảy múa liên tục, nhiều lần lập đỉnh “cao nhất mọi thời đại”.

Khi đó các cơ quan chức năng tung ra nhiều giải pháp để hạ nhiệt nhưng đều bất thành. Lấy ví dụ, cuối năm 2023, giá vàng trong nước nhảy múa liên tục, cao hơn nhiều so với giá vàng thế giới, có khi lên đến 20 triệu đồng/lượng.

Khi đó thị trường vàng miếng lại độc quyền, cung - cầu bị kiểm soát, việc giá vàng tăng cao hơn bình thường tất yếu sẽ xảy ra. Thị trường vàng trong nước lúc đó rất bất ổn.

Do đó phải thay đổi phương thức quản lý để thích ứng với tình hình và kiểm soát được giá vàng để không làm ảnh hưởng đến an ninh tiền tệ, tài chính và tâm lý xã hội.

Lúc đó NHNN đưa ra giải pháp đấu thầu vàng để tung vàng SJC ra thị trường, bắt đầu từ đầu tháng 5/2024. Biện pháp này không mới, bởi từ năm 2012 NHNN đã từng làm và không hiệu quả
Năm 2024 với 6 phiên đấu thầu thành công và cung ra thị trường tổng cộng 48.500 lượng vàng miếng SJC, tương đương hơn 1,8 tấn vàng nhưng sau một tháng thực hiện, phương án đấu thầu vàng cũng như trước, không phát huy hiệu quả. Ngày 27/5/2024 NHNN công bố dừng đấu thầu vàng.

Dư luận đặt vấn đề ai thao túng thị trường vàng? Ngay thời điểm đó, Chính phủ yêu cầu thực hiện ngay việc thanh tra, kiểm tra chuyên ngành đối với thị trường vàng.

Sau đó, NHNN công bố kết luận thanh tra, lộ ra hàng loạt các vi phạm từ những doanh nghiệp kinh doanh vàng, trong đó có một số ngân hàng. Điển hình là sai phạm thao túng thị trường tại Công ty SJC.

Hoặc tại Eximbank, NHNN chỉ ra tình trạng nhân viên ngân hàng này tạo điều kiện cho các giao dịch "khống" vàng miếng, tạo điều kiện cho khách mua, bán với cùng số lượng vào cùng một thời điểm mà nhân viên Eximbank không cần giao nhận vàng và tiền (chỉ ký chứng từ nhận vàng và tiền)…

Tình hình khi đó rất phức tạp. Hiệp hội Kinh doanh vàng kiến nghị cho phép thành lập Sở giao dịch vàng quốc gia nhằm tạo ra sự liên thông của giá vàng trong nước với giá quốc tế để đảm bảo không tạo ra chênh lệch lớn về giá vàng trong nước và thế giới, đồng thời có tính thanh khoản cao, đẩy lùi hoạt động xuất, nhập khẩu lậu vàng đang diễn biến hết sức phức tạp. Nếu có Sở giao dịch vàng quốc gia, Việt Nam sẽ có một thị trường vàng mở.

Tháng 11/2025, Tổng Bí thư Tô Lâm ban hành Kết luận số 203 của Bộ Chính trị về tiếp tục tập trung thực hiện các nhiệm vụ, giải pháp nhằm bảo đảm thực hiện ở mức cao nhất mục tiêu tăng trưởng năm 2025, tạo đà vững chắc cho tăng trưởng bền vững ở mức 2 con số trong giai đoạn mới, trong đó yêu cầu tập trung ngay vào chỉ đạo hoàn tất các bước chuẩn bị cho các thị trường, định chế tài chính, tiền tệ vận hành (gồm Trung tâm tài chính quốc tế; sàn giao dịch tài sản số; sàn giao dịch vàng...).

Sau đó, đầu năm 2026, Thủ tướng Chính phủ đã thúc giục hoàn thiện hồ sơ đề xuất thành lập sàn, sở giao dịch vàng quốc gia, không để chậm trễ hơn nữa. Và cuối cùng như NHNN thống báo chưa thể thành lập sàn giao dịch vàng.

Vì sao chưa thể có sàn giao dịch vàng?

Theo lãnh đạo NHNN, việc chưa thành lập sàn giao dịch vàng (hoặc sở giao dịch vàng) do việc cân nhắc kỹ lưỡng giữa lợi ích và rủi ro kinh tế vĩ mô.

Có các nguyên nhân cốt lõi sau đây qua phân tích của NHNN:

Áp lực lên tỷ giá và dự trữ ngoại hối. Việt Nam không phải là quốc gia sản xuất vàng. Khi thành lập sàn giao dịch vàng, nhu cầu nhập khẩu vàng nguyên liệu để phục vụ giao dịch và can thiệp thị trường sẽ gia tăng. Việc nhập khẩu vàng đòi hỏi phải chi ra lượng lớn ngoại tệ, gây sức ép lớn lên tỷ giá hối đoái và làm suy giảm dự trữ ngoại hối quốc gia.

Rủi ro "vàng hóa" nền kinh tế và đầu cơ tài chính, trong đó có rủi ro về tâm lý: Ở nước ta, vàng là tài sản trú ẩn truyền thống trong dân. Việc lập sàn giao dịch công khai, tiện lợi có thể kích thích tâm lý lướt sóng, đầu cơ vàng của người dân và doanh nghiệp thay vì dẫn dòng vốn vào sản xuất, kinh doanh. Trong giai đoạn 2007-2009, Việt Nam từng cho phép các sàn vàng tư nhân và tài khoản vàng hoạt động. Tuy nhiên, các sàn này đã biến tướng thành các công cụ đầu cơ tài chính, rủi ro đòn bẩy cao, gây mất ổn định kinh tế vĩ mô và buộc Chính phủ phải dừng hoàn toàn vào năm 2010.

Yêu cầu về hạ tầng công nghệ và khung pháp lý phức tạp. Để vận hành một sàn giao dịch vàng theo chuẩn quốc tế, cần hạ tầng công nghệ cao, cơ chế kết nối thanh toán ngân hàng minh bạch và hệ thống lưu kho, kiểm định chất lượng vàng vật chất nghiêm ngặt. Trong khi đó khung pháp lý hiện hành (Nghị định 24/2012/NĐ-CP và các văn bản sửa đổi sau đó) tập trung vào việc quản lý, chống "vàng hóa", chưa có các quy định đồng bộ về việc vận hành mô hình Sở giao dịch/Sàn giao dịch hàng hóa riêng cho vàng.

Khó khăn trong quản lý giao dịch vàng phái sinh và vàng vật chất. Thị trường vàng chia làm hai dạng: giao dịch vàng vật chất và giao dịch trạng thái (phái sinh/CFD). Nếu chỉ cho giao dịch vàng vật chất thì tính thanh khoản và quy mô sàn khó đạt hiệu quả cao. Nếu cho phép giao dịch phái sinh (trên tài khoản), rủi ro rò rỉ ngoại tệ và rủi ro hệ thống tài chính lại rất lớn nếu biến động giá thế giới diễn ra mạnh.

NHNN vẫn đang trong quá trình nghiên cứu, đánh giá tác động chi tiết để đề xuất lộ trình phù hợp với điều kiện kinh tế Việt Nam. Mục tiêu ưu tiên hiện nay của Nhà nước vẫn là giữ ổn định giá trị đồng VND, kiểm soát lạm phát và đảm bảo an toàn hệ thống tiền tệ.

Vậy Việt Nam cần một sàn giao dịch vàng như thế nào?

Theo Chuyên gia kinh tế - TS Cấn Văn Lực, Việt Nam cần hướng đến sở giao dịch vàng vật chất, hoạt động trên tiêu chuẩn quốc gia với cơ chế giao - nhận minh bạch. Một sàn vàng độc lập, giao dịch thông qua sở giao dịch hàng hóa hay đặt tại trung tâm tài chính quốc tế ở TPHCM. Cùng với đó là cơ chế niêm yết giá, thuế - phí giao dịch, xuất nhập khẩu và sự phối hợp liên ngành.

Cũng theo chuyên gia Cấn Văn Lực, vấn đề hiện nay là có hay không có sàn vàng, mà là thiết kế và vận hành sàn như thế nào để Nhà nước có thể kiểm soát, giám sát hiệu quả.

Một sàn vàng hoạt động đúng chuẩn sẽ giúp cơ quan quản lý giám sát giao dịch theo thời gian thực, nắm được các luồng mua - bán, mức độ biến động, rủi ro thị trường và nhận diện các nhóm tác động đến giá. Khi có dữ liệu tập trung, cơ quan quản lý mới có thể can thiệp bằng công cụ thị trường khi cần thiết, như áp trần vị thế, giới hạn giao dịch, hoặc thực hiện các biện pháp phòng ngừa rủi ro.

Lợi ích lớn nhất của sàn giao dịch vàng là mọi giao dịch đều được ghi nhận, báo cáo liên tục, cho phép nhà quản lý điều hành thị trường dựa trên dữ liệu thực, thay vì suy đoán. Điều này sẽ giảm đáng kể tình trạng đầu cơ, thao túng và bong bóng giá vàng - TS Cấn Văn Lực nhấn mạnh.

Hội đồng Vàng Thế giới - WGC) khuyến nghị: Việt Nam nên thành lập sàn giao dịch vàng khi hội tụ đủ 3 nhóm điều kiện nền tảng về kinh tế vĩ mô, hạ tầng pháp lý - kỹ thuật, và chính sách quản lý.

Vấn đề còn lại là trong khi chưa có sàn giao dịch vàng, Nhà nước cần có các công cụ hành chính và tiền tệ để quản lý thị trường vàng. Nếu không có các biện pháp hiệu quả, giá vàng vẫn tiếp tục nhảy múa.