Chuyên gia kinh tế Nguyễn Hoàng Dũng: Không phải cứ thêm điều cấm là quản lý thuốc lá hiệu quả

Trao đổi về vấn đề này, chuyên gia kinh tế (CGKT) Nguyễn Hoàng Dũng- nguyên Giám đốc R&D, Viện Kinh tế & Quản lý TP.HCM cho rằng, cần làm rõ các quy định và thiết kế cơ chế thực thi khả thi, bảo đảm mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Quy định chặt chẽ phải đi cùng khả năng thực thi

- Dự thảo sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đặt ra những yêu cầu mới. Theo ông, làm thế nào để quy định chặt chẽ hơn nhưng vẫn bảo đảm khả năng thực thi?

CGKT Nguyễn Hoàng Dũng: Bảo vệ sức khỏe cộng đồng, hạn chế quảng cáo, khuyến mại và ngăn người chưa đủ 18 tuổi tiếp cận thuốc lá là những mục tiêu cần kiên trì thực hiện. Tuy nhiên, theo tôi, một chính sách tốt không được đo bằng số lượng điều cấm được ban hành, mà bằng mức độ rủi ro xã hội được giảm thiểu và khả năng tuân thủ mà chính sách tạo ra trong thực tế.

Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá sửa đổi 13 trong tổng số 35 điều của luật hiện hành, trong đó có nội dung tăng cường thực thi quy định cấm bán thuốc lá cho người chưa đủ 18 tuổi và luật hóa một số quy định liên quan đến thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng.

Tuy nhiên, một quy định đúng về mục tiêu vẫn khó tối ưu về cách thực hiện. Với mạng lưới điểm bán rộng, từ cửa hàng chuyên doanh, cửa hàng tiện lợi đến hộ kinh doanh nhỏ, chi phí chính sách còn bao gồm thời gian tìm hiểu quy định, điều chỉnh cửa hàng, đào tạo người bán, kiểm tra và xử lý vi phạm.

Vì vậy, cần đánh giá đồng thời hiệu quả bảo vệ sức khỏe, chi phí tuân thủ và năng lực thực thi. Chính sách chỉ phát huy hiệu quả khi ba yếu tố này được thiết kế đồng bộ.

- Ranh giới giữa cấm trưng bày thuốc lá và cho phép cung cấp thông tin sản phẩm nằm ở đâu?

CGKT Nguyễn Hoàng Dũng: Theo hướng dẫn thực hiện Điều 13 Công ước Khung của WHO về kiểm soát thuốc lá, trưng bày sản phẩm thuốc lá tại điểm bán được xem là một hình thức quảng cáo, khuyến mại. Hướng dẫn khuyến nghị cấm trưng bày và khả năng nhìn thấy sản phẩm, đồng thời cho phép cung cấp danh mục sản phẩm và giá bằng văn bản nếu không có yếu tố quảng bá.

Theo tôi, cần phân biệt rõ hành vi quảng bá với việc cung cấp thông tin giao dịch. Quảng bá sử dụng hình ảnh, cách sắp đặt, màu sắc hoặc thông điệp để thu hút sự chú ý, kích thích nhu cầu mua hàng. Trong khi đó, thông tin giao dịch giúp khách hàng biết sản phẩm và giá bán.

Nếu không phân định rõ, quy định có thể bị hiểu theo hai hướng: cho phép trưng bày dưới danh nghĩa cung cấp thông tin, làm suy yếu mục tiêu kiểm soát quảng bá; hoặc hạn chế quá mức thông tin cần thiết cho giao dịch.

Theo tôi cần xác định rõ phạm vi cấm đối với trưng bày mang tính quảng bá, đồng thời quy định cụ thể cách cung cấp danh mục sản phẩm và giá bán trung tính. Cách tiếp cận này giúp giảm tranh chấp về cách hiểu và tạo cơ sở kiểm tra thống nhất.

Quản lý theo rủi ro, tránh tạo gánh nặng tuân thủ

- Vì sao không nên áp dụng một khuôn quản lý cho mọi điểm bán thuốc lá, từ doanh nghiệp lớn đến hộ kinh doanh nhỏ, thưa ông?

CGKT Nguyễn Hoàng Dũng: Quy định càng phức tạp, chi phí tuân thủ tương đối của cơ sở nhỏ càng lớn. Doanh nghiệp có bộ phận pháp chế, hệ thống quản trị và nhân sự chuyên trách sẽ có điều kiện thích ứng khác với hộ kinh doanh do một hoặc hai người trực tiếp vận hành.

Điều đó không có nghĩa hộ kinh doanh nhỏ được miễn các nghĩa vụ bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Cần thống nhất chuẩn mực bảo vệ sức khỏe, nhưng có thể thiết kế cách thức tuân thủ và giám sát phù hợp với từng loại hình.

Với bán buôn, trọng tâm quản lý có thể là hồ sơ giao dịch, nguồn gốc hàng hóa, quản lý kho và trách nhiệm trong chuỗi phân phối. Với bán lẻ, cần tập trung vào việc không bán cho người chưa đủ 18 tuổi, không quảng bá trái quy định và tuân thủ yêu cầu cung cấp thông tin tại điểm bán.

Cơ sở vừa bán buôn vừa bán lẻ cần thực hiện nghĩa vụ tương ứng với hoạt động thực tế, tránh tạo khoảng trống pháp lý từ cách phân loại đăng ký kinh doanh.

Theo tôi, cơ quan soạn thảo đánh giá tác động riêng đối với từng nhóm cơ sở, xác định nghĩa vụ cần áp dụng thống nhất và những thủ tục có thể đơn giản hóa. Quản lý theo rủi ro là tập trung nguồn lực vào đúng hành vi và mức độ nguy cơ, không phải nới lỏng mục tiêu.

- Làm thế nào để tránh tình trạng quy định đã ban hành nhưng mỗi địa phương hiểu và thực thi một cách khác nhau?

CGKT Nguyễn Hoàng Dũng: Với những yêu cầu mới liên quan đến cách bố trí cửa hàng hoặc cung cấp thông tin, cần chuẩn bị lộ trình triển khai phù hợp. Quy định đã rõ phải được thực thi nghiêm túc; nội dung có thể phát sinh nhiều cách hiểu cần được hướng dẫn cụ thể, đánh giá khả năng tuân thủ và xem xét thí điểm khi cần thiết.

Nếu thí điểm, cần xác định các chỉ tiêu như mức độ tuân thủ, số vụ vi phạm, chi phí thích ứng, khả năng kiểm tra, tình trạng bán thuốc lá cho người chưa đủ tuổi và mức độ dễ hiểu của quy định.

Việc đánh giá phải có thời hạn, dữ liệu ban đầu để so sánh và cơ chế công khai kết quả. Nếu thiếu tiêu chí đo lường, thí điểm dễ trở thành hình thức; nếu thiếu thời hạn và trách nhiệm giải trình, giai đoạn chuyển tiếp có thể kéo dài mà không tạo ra cải thiện thực chất.

Bên cạnh đó, cần xây dựng tài liệu hướng dẫn ngắn gọn, thống nhất trên toàn quốc; tổ chức truyền thông, giải đáp cho người kinh doanh và đào tạo lực lượng kiểm tra để tránh tình trạng cùng một hành vi nhưng được giải thích khác nhau giữa các địa phương.

Mục tiêu của giai đoạn chuyển tiếp, nếu áp dụng, phải là giúp chính sách đi vào thực tế nhanh hơn, hạn chế sai sót, không phải trì hoãn việc bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Hoàn thiện luật bằng cơ chế giám sát và đánh giá

- Vậy theo ông cần sửa đổi những điểm nào để luật vừa bảo vệ sức khỏe cộng đồng, vừa hạn chế chi phí tuân thủ không cần thiết?

CGKT Nguyễn Hoàng Dũng: Tôi đề xuất một số giải pháp để hoàn thiện dự thảo luật.

Trước tiên cần khẳng định mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng và ngăn người chưa đủ 18 tuổi tiếp cận thuốc lá; đồng thời bảo đảm các quy định về bán hàng, quảng cáo, khuyến mại và trưng bày nhất quán.

Cơ quan soạn thảo cần làm rõ khái niệm, phạm vi cấm đối với trưng bày, quảng cáo, khuyến mại và cách cung cấp danh mục sản phẩm, giá bán bằng văn bản trung tính. Việc đánh giá tác động cũng cần phân biệt giữa doanh nghiệp, hộ kinh doanh nhỏ, hoạt động bán buôn và bán lẻ để đơn giản hóa thủ tục khi phù hợp, nhưng vẫn giữ chuẩn mực bảo vệ sức khỏe thống nhất.

Bên cạnh đó, cần xây dựng kế hoạch thực thi đồng bộ, gồm hướng dẫn nghiệp vụ, tài liệu phổ biến pháp luật, quy trình kiểm tra thống nhất và cơ chế giải đáp vướng mắc. Sau khi luật được ban hành, cần có cơ chế theo dõi, đánh giá kết quả bảo vệ sức khỏe, chi phí tuân thủ và chất lượng thực thi. Dữ liệu thực tế phải là căn cứ để điều chỉnh hướng dẫn hoặc kiến nghị sửa đổi khi cần thiết.

- Theo ông, cần dựa vào những tiêu chí nào để xác định một quy định pháp luật thực sự hiệu quả sau khi đi vào cuộc sống?

CGKT Nguyễn Hoàng Dũng: Ban hành quy định mới chỉ là điểm khởi đầu. Giá trị của pháp luật nằm ở khả năng chuyển mục tiêu chính sách thành hành vi tuân thủ và kết quả xã hội có thể kiểm chứng.

Với việc sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, cần kiên định mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng, đồng thời chú trọng tính minh bạch, chi phí tuân thủ và năng lực thực thi.

Một hệ thống quản lý hiệu quả không nhất thiết phải tạo thêm nhiều thủ tục, mà cần nhận diện đúng rủi ro, quy định rõ hành vi, cung cấp công cụ tuân thủ khả thi, tập trung kiểm tra vào những vi phạm đáng quan tâm và đo lường được kết quả.

Sức mạnh của pháp luật không nằm ở độ dày của quy định, mà ở khả năng bảo vệ người dân bằng những quy định rõ ràng, công bằng và thực thi được trong cuộc sống. Đây cũng cần là tinh thần xuyên suốt khi hoàn thiện dự thảo luật, hướng đến bảo vệ sức khỏe cộng đồng thực chất và xây dựng môi trường thực thi minh bạch, có trách nhiệm, phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội Việt Nam.

Bộ Y tế đề xuất cấm tuyệt đối thuốc lá điện tử từ năm 2027

4 người Trung Quốc bị khởi tố do vận chuyển gần 18.000 bao thuốc lá lậu

Thuốc lá điện tử vào trường học: Phạt nặng có đủ răn đe?

Sự thật gây sốc: Hút thuốc lá không giảm stress mà đang 'giam cầm' não bộ