Công nghệ lượng tử và tương lai bảo mật - Bài 2: Năng lực nội sinh, cơ chế thử nghiệm và hệ sinh thái nhân lực
Để thúc đẩy công nghệ lượng tử phát triển bền vững, cần phát huy tiềm năng khoa học cơ bản, hoàn thiện hành lang thử nghiệm Sandbox, đột phá cơ chế tài chính block funding và trọng dụng nhân tài.
Khi không gian mạng toàn cầu bước vào thời kỳ biến động phức tạp, công nghệ lượng tử không còn là câu chuyện viễn tưởng trong phòng thí nghiệm hay xu hướng kỹ thuật đơn thuần. Đằng sau những thuật toán PQC hay cảm biến thế hệ mới là cuộc đua sống còn về an ninh và chủ quyền số quốc gia. Việt Nam đang đứng ở đâu trong bản đồ công nghệ mũi nhọn này, và làm thế nào để giải bài toán từ nghiên cứu cơ bản đến thương mại hóa thực tiễn?
Dấu ấn khoa học cơ bản và tiềm năng nội sinh từ phòng thí nghiệm
Trong tiến trình phát triển khoa học công nghệ của đất nước, việc đưa các kết quả nghiên cứu cơ bản từ phòng thí nghiệm ra thị trường thương mại hóa luôn là một bài toán khó, đòi hỏi nhiều nỗ lực đột phá từ cả hệ thống chính trị lẫn cộng đồng học thuật. Đối với một lĩnh vực có hàm lượng kỹ thuật siêu cao và biên độ phát triển rộng lớn như công nghệ lượng tử, thách thức này càng trở nên lớn hơn gấp bội, đòi hỏi tầm nhìn chiến lược dài hạn và những bước đi căn cơ.
Thế nhưng, ít ai biết rằng Việt Nam đã sở hữu những nền tảng nội sinh rất đáng tự hào thông qua các công trình nghiên cứu nghiêm túc, bền bỉ của đội ngũ nhà khoa học trong nước tại Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam (VAST) cùng nhiều cơ sở nghiên cứu trọng điểm khác trên cả nước.
Trao đổi với Tạp chí Một Thế Giới, PGS.TS Đinh Văn Trung, Viện trưởng Viện Vật lí thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam (VAST), đã chia sẻ những dấu ấn nổi bật từ đoàn công tác của Viện khi tham gia Diễn đàn Công nghệ lượng tử BRICS tổ chức tại Moscow. Tại diễn đàn quan trọng này, các nhà khoa học Việt Nam đã có cơ hội trao đổi kinh nghiệm quý báu với đại biểu từ các cường quốc công nghệ hàng đầu thế giới như Nga, Trung Quốc, cũng như các quốc gia đang tích cực thúc đẩy lĩnh vực này.
PGS.TS Đinh Văn Trung dẫn chứng rằng ngay tại Viện Vật lí, từ năm 2014, nhóm nghiên cứu của cố Giáo sư Nguyễn Bá Ân đã từng vinh dự nhận Giải thưởng Tạ Quang Bửu và Giải thưởng Khoa học Công nghệ quốc gia nhờ các công trình nghiên cứu xuất sắc liên quan đến truyền thông lượng tử. Tiếp nối truyền thống vẻ vang đó, đến năm 2024, Tiến sĩ Nguyễn Thị Kim Thanh cũng đã được trao giải thưởng Tạ Quang Bửu danh giá cho những công bố quốc tế uy tín trên các tạp chí hàng đầu thế giới về hiệu ứng Kondo và vật liệu lượng tử tiên tiến.
Những thành tựu bước đầu này chứng minh một cách hùng hồn rằng năng lực nghiên cứu cơ bản của các nhà khoa học Việt Nam hoàn toàn có tiềm năng tiệm cận với trình độ khu vực và quốc tế. Dựa trên các thế mạnh sẵn có về toán học cơ bản, vật lí lý thuyết và khoa học vật liệu, các chuyên gia hàng đầu đã đề xuất ba hướng ưu tiên chiến lược mà Việt Nam có thể tiếp cận, đón đầu và triển khai ngay lập tức để làm chủ công nghệ lõi: mật mã hậu lượng tử, cảm biến lượng tử và vật liệu lượng tử.
Tuy nhiên, để chuyển hóa các kết quả nghiên cứu đầy tiềm năng này từ trang giấy và phòng thí nghiệm thành sản phẩm thương mại phục vụ đời sống, hệ sinh thái đổi mới sáng tạo trong nước cần có sự chung tay tháo gỡ điểm nghẽn từ các cơ quan quản lí nhà nước, đặc biệt là việc hoàn thiện hành lang pháp lý, tháo gỡ rào cản hành chính và tạo lập thị trường đầu ra vững chắc.
Khơi thông điểm nghẽn bằng cơ chế Sandbox và đơn hàng quốc gia
Trả lời các câu hỏi của Một Thế Giới về giải quyết triệt để điểm nghẽn về khoảng cách giữa nghiên cứu khoa học cơ bản và thương mại hóa sản phẩm, đồng thời tháo gỡ những rào cản pháp lí khắt khe đối với các giải pháp an ninh mạng mang tính đột phá, Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN) cho biết, Bộ đang tích cực triển khai cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (Sandbox) theo quy định của Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo năm 2025. Cơ chế này tạo ra một không gian pháp lí an toàn, cho phép các doanh nghiệp công nghệ, tổ chức nghiên cứu và cơ quan quản lí cùng tham gia thử nghiệm các công nghệ, sản phẩm và mô hình mới trong phạm vi, thời gian được kiểm soát chặt chẽ, qua đó đánh giá hiệu quả, tính khả thi và các yêu cầu quản lí trước khi triển khai áp dụng đại trà trên quy mô lớn, từ đó giảm thiểu tối đa rủi ro pháp lí và chi phí tuân thủ ban đầu cho doanh nghiệp.
Bên cạnh hành lang thử nghiệm Sandbox, Bộ KH&CN còn thúc đẩy mạnh mẽ sự phối hợp thực chất giữa các viện nghiên cứu, trường đại học trọng điểm và các tập đoàn công nghệ lớn như FPT hay Viettel để đồng phát triển và thương mại hóa các sản phẩm cụ thể như bộ thiết bị mật mã hậu lượng tử (PQC) tích hợp vào hạ tầng ngân hàng và viễn thông quốc gia.
Đồng thời, liên quan đến các sản phẩm công nghệ chiến lược khác như lò phản ứng hạt nhân mô-đun nhỏ (SMR), Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam cũng đang được giao chủ trì các nghiên cứu trọng điểm nhằm phục vụ vận hành an toàn các nhà máy điện trong tương lai. Để tạo nền tảng kỹ thuật thống nhất, ngày 14/6/2026, Bộ KH&CN đã ban hành Quyết định số 2778/QĐ-BKHCN phê duyệt Danh mục tiêu chuẩn quốc gia và quốc tế, định hướng áp dụng các tiêu chuẩn của NIST, ISO/IEC, ETSI và ITU đối với công nghệ lượng tử và mật mã hậu lượng tử (PQC), giúp doanh nghiệp giảm thiểu chi phí tuân thủ, rút ngắn thời gian nghiên cứu và nhanh chóng đưa các sản phẩm "Made in Vietnam" vươn ra thị trường khu vực và thế giới.
Đột phá nhân lực liên ngành, cơ chế block funding và kết nối toàn cầu
Trong hành trình xây dựng và phát triển nền tảng công nghệ mũi nhọn của đất nước, nguồn nhân lực luôn được xác định là chìa khóa quyết định thành bại. Đối với một lĩnh vực có độ phức tạp cao như công nghệ lượng tử, thách thức này càng trở nên nặng nề hơn bao giờ hết. Khác với các ngành nghề thông thường, chuyên gia lượng tử đòi hỏi sự giao thoa kiến thức liên ngành cực kỳ khắt khe giữa vật lý lượng tử, toán học cao cấp, khoa học máy tính, quang tử, vật liệu tiên tiến và mật mã học hiện đại.
Nhằm hiện thực hóa các chủ trương lớn tại Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, từ năm 2025 đến nay, Chính phủ đã ban hành đồng bộ hệ thống hành lang pháp lý nhằm thu hút và trọng dụng nhân tài. Điển hình là Nghị định số 179/2024/NĐ-CP về thu hút người có tài năng, Nghị định số 231/2025/NĐ-CP về tuyển chọn Tổng công trình sư và Kiến trúc sư trưởng, Nghị định số 249/2025/NĐ-CP về chuyên gia khoa học công nghệ, cùng Nghị định số 260/2026/NĐ-CP về trọng dụng chuyên gia công nghệ chiến lược. Thêm vào đó, Quyết định số 2103/QĐ-BKHCN ngày 13/4/2026 phê duyệt Chương trình hỗ trợ nghiên cứu sinh xuất sắc (VREF) với mức tài trợ đặc biệt lên tới 1 tỉ đồng mỗi năm cho mỗi nghiên cứu sinh đang tạo động lực mạnh mẽ để phát triển đội ngũ kế cận chất lượng cao.
Để giải quyết bài toán chống đứt gãy năng lực và ngăn chặn tình trạng chảy máu chất xám cho các nhóm nghiên cứu mạnh trong giai đoạn chuyển tiếp, Bộ KH&CN cho hay, Bộ đã giao Quỹ Phát triển Khoa học và Công nghệ Quốc gia xây dựng quy định mới về cơ chế cấp kinh phí nghiên cứu theo gói (block funding) cho các giáo sư và nhóm nghiên cứu mạnh. Cơ chế tài chính linh hoạt này giúp chuyển dịch triệt để từ phương thức hỗ trợ theo đề tài đơn lẻ sang đầu tư theo chuỗi giá trị và nhiệm vụ trọng điểm quốc gia, đồng thời thay đổi thước đo đánh giá từ việc đếm bài báo khoa học quốc tế sang đánh giá năng lực tác động lâu dài đối với sự phát triển kinh tế - xã hội.
Đồng thời, hệ thống tiêu chuẩn quốc gia và các đề án phát triển nguồn nhân lực chuyên sâu cũng được triển khai đồng bộ, giúp các "hạt nhân" chuyên gia có căn cứ tiếp nhận, làm chủ công nghệ và duy trì năng lực nghiên cứu liên tục. Thông qua sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ ngành, viện trường và doanh nghiệp, Việt Nam đang từng bước củng cố vững chắc hệ sinh thái tự chủ, khẳng định vị thế chủ động và tự chủ trong kỉ nguyên số toàn cầu.
.jpg)
