Cửa hàng tạp hóa sẽ 'biến mất' nếu không làm điều này
Chiếm phần lớn số lượng điểm bán trên thị trường, cửa hàng tạp hóa truyền thống vẫn giữ lợi thế nhờ độ phủ rộng, sự tiện lợi và mối quan hệ gần gũi với người tiêu dùng.
Tuy nhiên, trước sức ép từ bán lẻ hiện đại, thương mại điện tử và những thay đổi trong hành vi mua sắm, không phải cửa hàng nào cũng có thể tồn tại. Theo ông Đinh Công Trí, Giám đốc chiến lược kinh doanh cấp cao TT Group chia sẻ tại chuyên đề "Biến động kênh bán lẻ và Ecommerce doanh nghiệp nên thích ứng ra sao?" do Hiệp hội doanh nghiệp hàng Việt Nam chất lượng cao và Trung tâm BSA tổ chức, giai đoạn 2026–2030 sẽ chứng kiến sự phân hóa mạnh mẽ của kênh bán lẻ truyền thống, trong đó khả năng thích nghi sẽ quyết định ai ở lại và ai rời cuộc chơi.
Lợi thế của tạp hóa truyền thống không còn là tấm vé bảo đảm tồn tại
Từ những con hẻm ở đô thị đến các khu dân cư nông thôn, tiệm tạp hóa từ lâu đã trở thành một phần quen thuộc trong đời sống người Việt. Khi cần một gói mì, chai nước mắm, túi đường hay gói bột giặt, người tiêu dùng thường không cần lên kế hoạch đến siêu thị. Chỉ cần bước ra đầu ngõ, họ có thể tìm thấy một cửa hàng quen thuộc, nơi người bán đôi khi còn biết rõ thói quen mua sắm của từng gia đình.
Đó là lợi thế mà các chuỗi bán lẻ hiện đại khó có thể thay thế hoàn toàn. Theo ông Đinh Công Trí, kênh bán lẻ truyền thống, thường được gọi là GT (General Trade), có những đặc tính riêng giúp duy trì sức sống qua nhiều giai đoạn cạnh tranh. Bên cạnh sự sẵn có và khả năng đáp ứng nhu cầu mua bổ sung tức thời, các cửa hàng còn sở hữu mối quan hệ gần gũi với cộng đồng dân cư.
Ông Trí nhấn mạnh lợi thế của kênh này nằm ở “sự am hiểu và sự kết nối giữa cụm khu vực dân cư với tiệm tạp hóa xung quanh đó”. Đây là giá trị vô hình, hình thành qua thời gian, từ sự tin tưởng, thói quen mua hàng đến khả năng tư vấn trực tiếp.
Theo số liệu ước tính được ông Trí đề cập trong phần trình bày, thị trường có khoảng 500.000–600.000 điểm bán lẻ, trong đó các cửa hàng tạp hóa nhỏ, mô hình Mom and Pop, chiếm khoảng 70–75% về số lượng. Con số này cho thấy tầm quan trọng của mạng lưới bán lẻ truyền thống đối với hoạt động phân phối hàng hóa tại Việt Nam.
Tuy nhiên, số lượng điểm bán lớn không đồng nghĩa với việc mọi cửa hàng đều có sức khỏe kinh doanh tốt. Khi siêu thị, cửa hàng tiện lợi và các mô hình bách hóa hiện đại mở rộng, người tiêu dùng có thêm lựa chọn về giá cả, chủng loại hàng hóa và trải nghiệm mua sắm. Sự phát triển của thương mại điện tử cũng khiến nhiều mặt hàng vốn được mua trực tiếp tại cửa hàng chuyển dần sang kênh trực tuyến.
Trong bức tranh đó, lợi thế gần nhà vẫn quan trọng nhưng không còn đủ để bảo đảm khả năng cạnh tranh. Một cửa hàng có thể giữ được vị trí thuận tiện, song vẫn mất khách nếu danh mục hàng hóa không phù hợp, giá bán thiếu cạnh tranh hoặc cách tổ chức cửa hàng khiến người mua khó tìm sản phẩm.
Ông Trí cho rằng GT sẽ không biến mất mà tiếp tục phân hóa và chuyển đổi nhanh trong giai đoạn 2026–2030. Nhận định này gợi mở một vấn đề lớn hơn: thị trường không nhất thiết chứng kiến sự biến mất của toàn bộ kênh tạp hóa, nhưng những cửa hàng không theo kịp thay đổi có thể phải thu hẹp hoạt động hoặc đóng cửa.
Nói cách khác, thách thức hiện nay không chỉ đến từ việc cạnh tranh với các chuỗi lớn. Nó còn xuất phát từ sự khác biệt ngày càng rõ giữa những cửa hàng biết điều chỉnh mô hình kinh doanh và những điểm bán vẫn phụ thuộc hoàn toàn vào cách vận hành cũ.
Chuyển đổi số: Phép thử sống còn của cửa hàng nhỏ
Nếu trước đây kinh nghiệm và sự quen thuộc với khách hàng là nền tảng chính của việc kinh doanh tạp hóa, thì trong giai đoạn tới, những yếu tố đó cần được bổ sung bằng năng lực quản trị và công nghệ.
Thực tế, chuyển đổi số tại kênh bán lẻ truyền thống không nhất thiết bắt đầu bằng những khoản đầu tư lớn. Một chiếc điện thoại thông minh, ứng dụng đặt hàng của nhà cung cấp hoặc phần mềm quản lí bán hàng có thể giúp chủ cửa hàng thay đổi cách vận hành hằng ngày.
Theo chia sẻ của ông Trí, nhiều doanh nghiệp hàng tiêu dùng nhanh (FMCG) đã triển khai ứng dụng để các chủ cửa hàng đặt hàng bổ sung, tiếp cận danh mục sản phẩm và tham gia chương trình khuyến mãi. Một số cửa hàng cũng bắt đầu sử dụng phần mềm để quản lí đầu vào, đầu ra, nhận diện mặt hàng bán chạy và đưa ra quyết định nhập hàng dựa trên dữ liệu.
Ý nghĩa của những công cụ này không chỉ nằm ở việc tiết kiệm thời gian. Khi biết mặt hàng nào bán nhanh, sản phẩm nào thường xuyên tồn kho và thời điểm nào nhu cầu tăng, chủ cửa hàng có thể sử dụng vốn hiệu quả hơn, hạn chế hàng hóa nằm lâu trên kệ và giảm nguy cơ thiếu những sản phẩm khách thường xuyên tìm mua.
Ông Trí lưu ý rằng việc khai thác dữ liệu để chủ động đề xuất chương trình bán hàng với nhà cung cấp đã xuất hiện ở một số cửa hàng, dù chưa phổ biến đồng đều. Điều đó cho thấy khoảng cách chuyển đổi số trong kênh GT không chỉ nằm giữa doanh nghiệp lớn và hộ kinh doanh nhỏ, mà còn giữa chính những cửa hàng trong cùng một khu vực.
Công nghệ cũng mở rộng không gian kinh doanh của tiệm tạp hóa. Bên cạnh việc bán hàng trực tiếp, một số chủ cửa hàng sử dụng Zalo, Facebook hoặc livestream trên TikTok để giới thiệu sản phẩm, tương tác với khách quen và tiếp nhận đơn hàng. Theo ông Trí, có những chủ cửa hàng tự tổ chức livestream một đến hai giờ mỗi ngày, giới thiệu các mặt hàng đang kinh doanh mà không cần được đào tạo bài bản từ trước.
Những hoạt động như vậy cho thấy khả năng thích nghi của hộ kinh doanh truyền thống. Mối quan hệ vốn được xây dựng tại quầy hàng có thể tiếp tục trên môi trường số, giúp cửa hàng duy trì kết nối với người mua ngay cả khi họ không trực tiếp ghé đến.
Dẫu vậy, cần phân biệt việc sử dụng một vài ứng dụng với chuyển đổi số thực chất. Nếu chỉ dùng điện thoại để nhận đơn mà không kiểm soát được hàng tồn, chi phí và hiệu quả bán hàng, công nghệ khó tạo ra khác biệt bền vững. Ngược lại, cửa hàng biết kết hợp dữ liệu với kinh nghiệm địa phương sẽ có cơ sở tốt hơn để đưa ra quyết định kinh doanh.
Đây cũng là lí do chuyển đổi số có thể trở thành phép thử quan trọng đối với các hộ kinh doanh nhỏ. Cùng đứng trước áp lực cạnh tranh, cửa hàng nào biết tận dụng công nghệ để giảm chi phí, nâng cao chất lượng phục vụ và quản lí vốn tốt hơn sẽ có nhiều cơ hội duy trì hoạt động.
Từ nay đến năm 2030, ai sẽ ở lại cuộc chơi?
Theo ông Trí, quá trình phân hóa của kênh tạp hóa truyền thống sẽ diễn ra qua nhiều giai đoạn. Năm 2026 có thể được xem là thời điểm các cửa hàng cần rà soát hoạt động, sắp xếp lại không gian, danh mục hàng hóa và chuẩn bị phương án thích nghi. Đến năm 2028, quá trình điều chỉnh được dự báo diễn ra sâu rộng hơn, trong khi đến năm 2030, những cửa hàng không đáp ứng được yêu cầu mới sẽ đối mặt với nguy cơ rời thị trường.
Đây là dự báo được ông Trí đưa ra, không đồng nghĩa với việc mọi cửa hàng nhỏ đều sẽ đi theo cùng một lộ trình. Khả năng tồn tại của mỗi điểm bán còn phụ thuộc vào địa bàn, nguồn lực tài chính, đặc điểm khách hàng và mức độ cạnh tranh tại khu vực.
Một yếu tố đáng chú ý là sự thay đổi của chính những người đứng sau quầy hàng. Ông Trí cho biết nhóm chủ cửa hàng hiện nay ngày càng xuất hiện nhiều người trong độ tuổi 30–40, có người từng làm việc tại các doanh nghiệp FMCG trước khi trở về phát triển hoạt động kinh doanh gia đình hoặc tự mở cửa hàng.
Lớp chủ cửa hàng mới có thể mang đến tư duy quản trị khác biệt, từ cách bố trí quầy kệ, lựa chọn danh mục sản phẩm đến việc ứng dụng công nghệ và kết nối với nhà cung cấp. Thay vì chỉ nhập hàng theo thói quen, họ có xu hướng quan tâm hơn đến tốc độ luân chuyển hàng hóa, trải nghiệm khách hàng và hiệu quả sử dụng vốn.
Bên cạnh năng lực quản trị, việc lựa chọn mô hình phù hợp cũng có thể quyết định tương lai của từng cửa hàng. Không phải tiệm tạp hóa nào cũng cần mở rộng diện tích hay biến mình thành một siêu thị thu nhỏ. Với những điểm bán nằm trong khu dân cư, tập trung vào hàng thiết yếu, phục vụ nhanh và duy trì quan hệ tốt với khách hàng vẫn có thể là hướng đi phù hợp.
Trong khi đó, những cửa hàng có điều kiện mở rộng có thể cân nhắc nâng cấp không gian, bổ sung ngành hàng, cải thiện trưng bày và ứng dụng các phương thức thanh toán hiện đại. Mục tiêu không phải sao chép mô hình của các chuỗi lớn, mà là tạo ra trải nghiệm tốt hơn trong phạm vi nguồn lực của mình.
Các nhà cung cấp và nhà phân phối cũng có vai trò trong quá trình chuyển đổi này. Thay vì chỉ tập trung đưa hàng vào điểm bán, họ có thể hỗ trợ chủ cửa hàng quản lí danh mục, tối ưu trưng bày, sử dụng ứng dụng đặt hàng và tiếp cận dữ liệu phục vụ quyết định kinh doanh. Sự phối hợp đó có thể giúp các hộ kinh doanh cải thiện hiệu quả mà không phải tự mình giải quyết mọi thách thức.
Cuối cùng, tương lai của kênh tạp hóa truyền thống không chỉ được quyết định bởi sức ép từ siêu thị hay thương mại điện tử. Nó còn phụ thuộc vào khả năng tự đổi mới của từng cửa hàng và mức độ hỗ trợ mà cả hệ sinh thái phân phối dành cho họ.
Như ông Trí nhận định, GT có khả năng tự điều chỉnh để thích nghi trước những thay đổi của thị trường. Nhưng sức sống của cả một kênh phân phối không có nghĩa mọi điểm bán đều được bảo đảm tồn tại. Trước năm 2030, câu hỏi quan trọng sẽ không còn là tiệm tạp hóa có biến mất hay không, mà là những cửa hàng nào đủ khả năng thay đổi để tiếp tục giữ vị trí trong đời sống tiêu dùng của người Việt.