Sếp là ‘điểm kích hoạt’ quan trọng nhất của chuyển đổi số ở mỗi công ty
Chuyển đổi số đối với khối SME không phải là câu chuyện xa vời mà cần bắt đầu từ những bài toán hết sức cụ thể.
Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) và các giải pháp số hóa ngày càng tác động sâu rộng đến hoạt động sản xuất kinh doanh, việc ứng dụng công nghệ đã trở thành năng lực cốt lõi và động lực tăng trưởng quan trọng của mỗi doanh nghiệp.
Dù vậy, khoảng cách giữa nhận thức và hiệu quả triển khai thực tế vẫn là rào cản không nhỏ đối với khu vực SME.
Rào cản
Mới đây, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân đã chỉ ra 5 thách thức cốt lõi cần tập trung vượt qua để chuyển đổi số thực sự đi vào đời sống, bao gồm: dữ liệu, nền tảng, hạ tầng, doanh nghiệp và nhân lực.
Đáng chú ý, bên cạnh các rào cản về hạ tầng hay dữ liệu số, năng lực ứng dụng công nghệ của khối doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) cùng với áp lực giải ngân nguồn vốn tài chính đang là những nút thắt lớn nhất cần lời giải thực tế.
Tiến sĩ Đặng Phạm Thiên Duy, Phó chủ nhiệm nhóm bộ môn Đổi mới sáng tạo trong kinh doanh, Khoa Kinh doanh, Đại học RMIT Việt Nam cho biết, trong thực tế, phần lớn doanh nghiệp tại Việt Nam không bắt đầu hành trình chuyển đổi số từ những bài toán công nghệ phức tạp.
Họ bắt đầu từ những vấn đề rất đời thường: doanh thu không tăng nhưng chi phí vận hành ngày càng phình to, dữ liệu nằm rải rác ở nhiều nơi, chủ doanh nghiệp phải đưa ra quyết định dựa nhiều vào cảm tính, và các bộ phận làm việc thiếu sự phối hợp.
Trong những trường hợp như vậy, chuyển đổi số không phải là câu chuyện ứng dụng AI hay blockchain, mà là việc giúp người lãnh đạo nhìn thấy vấn đề sớm hơn, ra quyết định nhanh hơn, và kiểm soát hoạt động tốt hơn.
Chuyển đổi số là quá trình hiện thực hóa chiến lược số nhằm tăng doanh thu hoặc giảm chi phí thông qua việc ứng dụng các công nghệ và giải pháp số. Điều quan trọng là dòng tiền không đến từ việc doanh nghiệp “có công nghệ gì”, mà đến từ giá trị mà doanh nghiệp tạo ra thông qua việc sử dụng công nghệ đó. Giá trị ấy phải đủ tốt để khách hàng chấp nhận và sẵn sàng trả tiền.
Tuy nhiên, vị chuyên gia Đại học RMIT cũng chỉ ra những thách thức không nhỏ với doanh nghiệp, đặc biệt doanh nghiệp SME khi áp dụng chuyển đổi số. Thách thức đầu tiên nằm ở việc hiểu đúng bản chất của chuyển đổi số. Khi chưa nắm rõ mục tiêu, nhiều doanh nghiệp dễ rơi vào tâm lý FOMO, chạy theo các công nghệ mới, tốn kém nhưng không có định hướng sử dụng rõ ràng, dẫn đến lãng phí nguồn lực.
Thách thức thứ hai là trong quá trình chạy theo công nghệ, doanh nghiệp vô tình bỏ quên những yếu tố cốt lõi như mục tiêu tối ưu hóa doanh thu và chi phí, cũng như các vấn đề liên quan đến con người và quy trình. Không ít dự án chuyển đổi số thất bại không phải vì công nghệ không tốt, mà vì tổ chức chưa sẵn sàng thay đổi cách làm việc.
Trong quá trình tư vấn và đào tạo về quản trị nhân lực số và kỹ năng số, đặc biệt trong các chương trình liên quan đến AI, tôi thường xuyên gặp một hiện tượng quen thuộc. Doanh nghiệp đầu tư thuê chuyên gia đào tạo, nhân viên tham gia học tập nghiêm túc, hào hứng, làm bài kiểm tra với kết quả cao. Thế nhưng, chỉ ít lâu sau khi khóa học kết thúc, công việc lại quay về quỹ đạo cũ. Nhân viên tiếp tục bị cuốn vào áp lực công việc hằng ngày và những kiến thức mới về AI dần bị bỏ lại trong lớp học.
Có nhiều lý do dẫn đến tình trạng này, nhưng cốt lõi vẫn là câu hỏi làm thế nào để kiến thức và kỹ năng số được gắn bền vững vào môi trường làm việc thực tế. Ứng dụng công nghệ là một sự kiện, còn chuyển đổi số là một quá trình thay đổi hành vi tổ chức. Đào tạo chỉ là điểm khởi đầu. Những yếu tố mang tính quyết định nằm ở văn hóa tổ chức, thiết kế lại quy trình làm việc, cũng như cách doanh nghiệp quản trị và tích hợp công nghệ vào hoạt động hằng ngày.
Theo ông Trần Hữu Dũng, Giám đốc Công ty TNHH MTV Phát triển Công viên phần mềm Quang Trung (QTSC), chuyển đổi số đối với khối SME không phải là câu chuyện xa vời mà cần bắt đầu từ những bài toán hết sức cụ thể. Đó có thể là việc tinh gọn bộ máy vận hành, kết nối dữ liệu giữa các phòng ban, nâng cao hiệu quả chăm sóc khách hàng hay tối ưu hóa chi phí sản xuất.
Thực tế triển khai cho thấy chuyển đổi số hiệu quả phải dựa trên nhu cầu thực tế và khả năng đáp ứng của từng doanh nghiệp, thay vì chạy theo xu hướng một cách cảm tính. Đối với các doanh nghiệp SME, việc hiểu rõ các chính sách hỗ trợ từ Nhà nước, xác định đúng điểm cần ưu tiên và lựa chọn giải pháp phù hợp với quy mô tài chính là những bước đi mang tính quyết định.
Theo khuyến nghị từ tổ chức tư vấn KPMG, các doanh nghiệp SME nên tiếp cận AI và công nghệ số một cách thận trọng bằng việc bắt đầu từ một hoặc hai quy trình có tác động rõ nét nhất đến doanh thu, chi phí hoặc trải nghiệm khách hàng. Doanh nghiệp cần tiến hành chuẩn hóa dữ liệu, phân công nhân sự kiểm duyệt kết quả do AI tạo ra, đo lường hiệu quả cụ thể rồi mới từng bước mở rộng quy mô.
Việc thiết kế lại quy trình làm việc theo hướng kết hợp — để công nghệ xử lý một phần công việc còn con người giữ vai trò đánh giá và ra quyết định — sẽ giúp giảm thiểu rủi ro vận hành.
Động lực bứt phá lợi nhuận cho doanh nghiệp
Dù gặp nhiều khó khăn, nhưng doanh nghiệp đang tích cực xem xét chuyển đổi số là cơ hội tăng trưởng kinh doanh. Một khảo sát gần đây của HSBC cho thấy, các doanh nhân tham gia khảo sát tin rằng AI sẽ tạo ra một vòng luân chuyển tích cực cho doanh nghiệp của họ. Họ kỳ vọng việc gia tăng đầu tư mạnh mẽ sẽ mang lại nhiều lợi ích, từ nâng cao năng suất đến tạo lợi thế cạnh tranh.
Họ tin rằng điều này sẽ giúp cải thiện lợi nhuận, tạo điều kiện cho các khoản đầu tư tiếp theo, từ đó mang lại thêm nhiều lợi ích.
Bà Ida Liu, Tổng Giám đốc HSBC Private Bank, cho biết: “Nghiên cứu mới nhất của chúng tôi cho thấy AI đang trở thành phép thử mới nhất đối với tư duy người làm kinh doanh, đó là lĩnh vực mà các nhà sáng lập và chủ doanh nghiệp phát huy thế mạnh của mình: biến gián đoạn thành cơ hội. Những người thành công nhất đang kết hợp quyết định đầu tư táo bạo với quá trình triển khai có kỷ luật, tận dụng AI để tạo sức bền và nắm bắt cơ hội trên toàn cầu”.
Tiến sĩ Nguyễn Thanh Hoà, Phó Giám đốc Trung tâm Chuyển đổi số TPHCM cho biết doanh nghiệp khi áp dụng và làm chủ và tự sản xuất tri thức AI mang lại nhiều lợi thế vượt trội so với mô hình gia công. Đầu tiên, nó chuyển dịch chuỗi giá trị từ việc tính phí theo giờ công lao động sang việc thu lời từ tài sản trí tuệ (IP) và bản quyền phần mềm, mang lại biên lợi nhuận cao hơn và khả năng mở rộng quy mô (scalability) không giới hạn.
Doanh nghiệp không còn bán sức lao động của kỹ sư, mà bán năng lực xử lý và giải pháp đóng gói từ các đại lý AI (AI agents). Nghiên cứu cho thấy, với mỗi đô la đầu tư vào AI tạo sinh, các doanh nghiệp có thể thu về lợi nhuận gấp 3,7 lần.
Theo Tiến sĩ Đặng Phạm Thiên Duy, đối với các doanh nghiệp nhỏ và vừa, vai trò của người lãnh đạo mang tính quyết định. Trong nhiều trường hợp, chủ doanh nghiệp chính là điểm nghẽn lớn nhất, nhưng cũng có thể là điểm kích hoạt quan trọng nhất của chuyển đổi số. Khi lãnh đạo xem công nghệ chỉ là việc của bộ phận IT hoặc của nhà cung cấp, chuyển đổi số khó có thể đi đến đâu.
Ngược lại, khi lãnh đạo sử dụng công nghệ như một công cụ để đặt lại câu hỏi về cách vận hành, cách tạo ra giá trị và cách tổ chức phối hợp với nhau, chuyển đổi số mới có cơ hội bén rễ.
Những giá trị mà doanh nghiệp đã tích lũy trong thời gian qua, từ kiến thức, năng lực cho đến uy tín, sẽ càng phát huy tác dụng khi được gắn với công nghệ số một cách thông minh. Trong bối cảnh công nghệ thay đổi nhanh, không phải lúc nào đi nhanh cũng là tốt. Đi vững, có nền tảng bài bản, mới là điều thực sự cần thiết.
Thay vì tìm kiếm một hình mẫu để học theo, có lẽ cách tiếp cận phù hợp hơn là tập trung nhận diện và giải quyết những vấn đề cụ thể của chính mình. Doanh nghiệp đang vướng ở đâu thì gỡ ở đó, cần điều gì thì làm điều đó.
Chuyển đổi số là một hành trình phức tạp với sự tham gia của nhiều bên. Doanh nghiệp cần hiểu rõ chính mình và xây dựng chiến lược phù hợp. Khách hàng cần sẵn sàng tiếp nhận sản phẩm và dịch vụ số. Nhà nước cần có cơ chế quản lý để đảm bảo sự phát triển bền vững về kinh tế và xã hội.
Doanh nghiệp siêu nhỏ và doanh nghiệp nhỏ và vừa chiếm tỷ trọng lớn trong nền kinh tế Việt Nam, nhưng lại có rất ít dư địa để thử sai. Trong khi đó, bản chất của chuyển đổi số đôi khi đòi hỏi sự chấp nhận rủi ro và tinh thần thử nghiệm. Chính vì vậy, điều mà các doanh nghiệp này cần nhất là sự hỗ trợ và đồng hành từ hệ sinh thái chuyển đổi số, bao gồm các doanh nghiệp công nghệ, cơ quan quản lý, hiệp hội nghề nghiệp, trường đại học và viện nghiên cứu.
Mỗi thành viên trong hệ sinh thái này đều có vai trò riêng, từ hỗ trợ pháp lý và vận hành, cung cấp vốn, chuyển giao tri thức và công nghệ, cho đến đào tạo và tư vấn. Nhà nước giữ vai trò dẫn dắt, định hướng phát triển và tạo ra cơ chế phù hợp để các hoạt động trong hệ sinh thái được vận hành thông suốt. Đây cũng chính là công thức chung mà những quốc gia được xem là điển hình về chuyển đổi số đã và đang thực hiện.
Bộ trưởng Vũ Hải Quân nhấn mạnh, Bộ Khoa học và Công nghệ cam kết đồng hành cùng các đơn vị, địa phương, doanh nghiệp và người dân trong tổ chức thực hiện, hướng tới quốc gia số hiện đại, kinh tế số năng động, xã hội số an toàn, nhân văn. Và mỗi khoản đầu tư cho chuyển đổi số đều phải tạo ra giá trị có thể đo đếm được.
