Đại biểu Quốc hội chỉ rõ những tồn tại trong đột phá khoa học công nghệ

Tại phiên thảo luận hội trường chiều 20/4, các đại biểu Quốc hội đã tập trung mổ xẻ những nút thắt kìm hãm sự phát triển kinh tế - xã hội. Nhiều ý kiến tâm huyết cho rằng, việc thực hiện đột phá khoa học công nghệ theo tinh thần Nghị quyết 57 không chỉ là mục tiêu mà là mệnh lệnh từ thực tiễn để bước vào kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.

Tuy nhiên, qua các ý kiến thảo luận, nhiều thực tế còn tồn tại và những điểm nghẽn về thể chế, nguồn nhân lực đã được các đại biểu thẳng thắn chỉ rõ với tinh thần trách nhiệm cao nhất trước cử tri cả nước. Để đạt được các mục tiêu chiến lược, chúng ta phải nhìn thẳng vào sự thật về tỷ lệ lao động có bằng cấp thấp, sự thiếu hụt chuyên gia làm chủ công nghệ lõi và những rủi ro về an ninh mạng đang hiện hữu, coi đây là những bài toán cấp bách cần lời giải ngay trong nhiệm kỳ này.

Điểm nghẽn nhân lực nòng cốt cản trở đột phá khoa học công nghệ

Đại biểu Nguyễn Thị Lan (Đoàn ĐBQH TP. Hà Nội) đã dành phần lớn thời gian để phân tích sự thiếu hụt nguồn lực con người – yếu tố được coi là "điểm nghẽn của mọi điểm nghẽn". Đại biểu khẳng định:

"Chúng ta đang nói nhiều đến công nghệ nhưng cần nhìn nhận rõ ràng: công nghệ không tự tạo ra đột phá, con người mới là yếu tố quyết định việc làm chủ, phát triển và đưa công nghệ vào thực tiễn. Nhìn vào thực tiễn nước ta, có thể thấy điểm nghẽn hiện nay không chỉ nằm ở chủ trương hay tiềm năng, mà chủ yếu là thiếu lực lượng nhân lực có khả năng tạo ra đột phá trong khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Chúng ta đang thiếu chuyên gia làm chủ công nghệ lõi, thiếu các nhà khoa học có khả năng dẫn dắt, thiếu nhân lực để khai thác hiệu quả dữ liệu và đặc biệt là thiếu đội ngũ có thể đưa kết quả nghiên cứu ra thị trường.

Đồng thời, sự kết nối giữa cơ quan quản lý, viện trường, doanh nghiệp và địa phương còn chưa chặt chẽ do thiếu lực lượng có khả năng để điều phối, dẫn dắt hệ sinh thái kết nối này."

Để minh chứng cho những tồn tại này, đại biểu dẫn chứng thực tế trong ngành nông nghiệp: "Chúng ta có nhiều kết quả nghiên cứu về giống cây trồng, vật nuôi, các chế phẩm sinh học, các sản phẩm công nghệ sinh học, nông nghiệp số nhưng việc ứng dụng vào thực tiễn và đưa vào sản xuất thương mại hóa còn khiêm tốn. Nhiều mô hình mới chỉ dừng ở quy mô thí điểm, chưa thể nhân rộng được.

Nguyên nhân cốt lõi là do thiếu đội ngũ nhân lực tích hợp: vừa làm chủ được công nghệ, vừa hiểu thị trường và có khả năng tổ chức triển khai ở quy mô lớn. Và cũng chính vì vậy nên khoa học công nghệ và chuyển đổi số ở nhiều nơi trong nước ta chưa thực sự trở thành động lực tăng trưởng, khoảng cách giữa nghiên cứu và thực tiễn vẫn còn lớn."

Đại biểu Lan kiến nghị: "Cần sớm hình thành và triển khai các chương trình đào tạo nhân lực nòng cốt cấp quốc gia, tập trung vào đội ngũ làm chủ công nghệ lõi, dữ liệu và thương mại hóa kết quả nghiên cứu gắn với nhu cầu của ngành, của doanh nghiệp và của địa phương. Đào tạo cần chuyển mạnh sang tiếp cận theo năng lực, gắn với doanh nghiệp và thị trường, có sản phẩm đầu ra cụ thể đi kèm với cơ chế đặt hàng, khoán theo kết quả."

Bất cập trong mô hình tăng trưởng và tồn tại về hạ tầng năng lượng sạch

Đồng quan điểm về những rào cản nội tại, Đại biểu Nguyễn Đại Thắng (Đoàn ĐBQH tỉnh Hưng Yên) chỉ ra rằng nền kinh tế vẫn còn phụ thuộc nhiều vào mô hình tăng trưởng chiều rộng. Ông nhấn mạnh những con số thực tế đầy trăn trở: "Về nhân lực, tỷ lệ lao động có bằng cấp, chứng chỉ mới đạt trên 29%. Chúng ta đã cam kết phát thải ròng bằng không vào năm 2050, nhưng đến nay tỷ trọng năng lượng tái tạo mới đạt khoảng 16%, trong khi tiềm năng điện gió, điện mặt trời ở nước ta là rất lớn."

Ông cho rằng sự chậm trễ trong chuyển dịch năng lượng xuất phát từ những tồn tại về cơ chế: "Để đạt mục tiêu đưa tỷ lệ năng lượng tái tạo lên 30% trong tổng cung năng lượng vào năm 2030, đề nghị cần có cơ chế rõ ràng, thống nhất về giá mua điện tái tạo; có cơ chế khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào điện gió, điện mặt trời, xử lý chất thải và tuần hoàn tài nguyên. Nếu tháo được nút thắt về cơ chế này, đây sẽ là khu vực thu hút nguồn lực rất lớn đầu tư tư nhân cho phát triển và đáp ứng bổ sung kịp thời nguồn năng lượng cho sự phát triển của đất nước."

Đại biểu Thắng kiến nghị quyết liệt về đầu tư: "Cần tiếp tục chuyển đổi mạnh mô hình tăng trưởng từ chiều rộng sang chiều sâu, đặt năng suất, đổi mới sáng tạo và khoa học công nghệ làm động lực trung tâm. Đề nghị Chính phủ đầu tư cho nghiên cứu và phát triển ít nhất 1,5% GDP, khuyến khích doanh nghiệp trích quỹ khoa học công nghệ, miễn thuế cho hoạt động nghiên cứu ứng dụng. Cần có quỹ hỗ trợ đổi mới sáng tạo quốc gia để hỗ trợ cho doanh nghiệp công nghệ, công nghiệp hỗ trợ và chuyển đổi số."

Tồn tại trong đầu tư công và rủi ro lạc hậu về công nghệ số

Đại biểu Trần Văn Khải (Đoàn ĐBQH tỉnh Ninh Bình) chỉ ra những lỗ hổng trong quản trị đầu tư công gắn với công nghệ.

Ông nhận diện 5 thách thức và tồn tại cốt lõi đang kìm hãm đột phá khoa học công nghệ:

- Thứ nhất, rủi ro lạc hậu về công nghệ và lãng phí dự án số: Vòng đời công nghệ ngắn nhưng mà quy trình đầu tư thì rất dài. Chậm một nhịp, chúng ta sẽ bỏ lỡ cái lợi thế.

- Thứ hai là, cái khoảng trống thể chế cho đầu tư tài sản vô hình: bao gồm dữ liệu, phần mềm lõi, thuật toán, sở hữu trí tuệ. Nếu thiếu cơ chế đặt hàng, khoán chi, mua sắm theo kết quả một cách cụ thể thì sẽ làm chuyển đổi số của chúng ta bị kéo lùi lại và khó tạo ra một cái năng suất như là kỳ vọng.

- Thứ ba là, rủi ro về an ninh mạng và chủ quyền dữ liệu: Càng số hóa sâu, bề mặt tấn công càng lớn và cái sự cố mạng có thể làm gián đoạn cái dịch vụ công và hoạt động sản xuất kinh doanh.

- Thứ tư là, thiếu cái nhân lực công nghệ cao và năng lực quản trị dự án số, dự án khoa học công nghệ cả ở trung ương và cả địa phương, nhất là cái cấp tỉnh. Chúng ta đầu tư nhiều tiền vào công nghệ nhưng mà thiếu người vận hành thì sẽ đứt gãy về cái vận hành trong cái chuyển đổi số.

- Thứ năm là, nút thắt về năng lượng và môi trường của chuyển đổi số như các trung tâm dữ liệu AI tiêu thụ điện lớn; nếu không gắn chặt vào cái an ninh năng lượng và tiêu chuẩn xanh thì cái tăng trưởng số có thể bị kìm hãm bởi cái hạ tầng điện và áp lực phát thải.

Từ những tồn tại đó, đại biểu Khải đề xuất: "Cho phép đặt hàng, khoán chi, thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) đối với cái nhiệm vụ khoa học công nghệ, dữ liệu và nền tảng số. Quy định rõ quản trị rủi ro, trách nhiệm giải trình và cơ chế bảo vệ cán bộ dám đổi mới vì lợi ích chung. Mọi cái dự án số dùng ngân sách phải có an toàn ngay từ thiết kế. Dự toán đủ cho giám sát, sao lưu, khôi phục và kiểm thử dữ liệu độc lập; ưu tiên cho các nền tảng dữ liệu định danh, logistics, y tế, giáo dục."

Điểm nghẽn hạ tầng và khoảng cách công nghệ tại vùng dân tộc thiểu số

Đại biểu Lý Thị Lan (Đoàn ĐBQH tỉnh Tuyên Quang) đưa ra cái nhìn từ thực tế các vùng khó khăn, nơi những tồn tại về hạ tầng đang trở thành rào cản lớn cho sự phát triển đồng đều.

Đại biếu thảo phát biểu: "Đối với các tỉnh miền núi phía Bắc, nút thắt lớn nhất vẫn là hạ tầng giao thông kết nối vùng. Về hạ tầng số và thu hẹp khoảng cách công nghệ, Nghị quyết 57 đặt chuyển đổi số là trục phát triển, nhưng thực tế tại các vùng sâu, vùng xa, hạ tầng viễn thông và thiết bị tiếp cận còn rất hạn chế.

Theo bà, "nếu không có hạ tầng số đồng bộ, các chính sách về giáo dục trực tuyến, y tế từ xa hay thương mại điện tử cho nông sản vùng cao sẽ rất khó triển khai hiệu quả. Bên cạnh đó, tỷ lệ lao động qua đào tạo ở vùng dân tộc thiểu số còn thấp hơn nhiều so với bình quân chung. Đặc biệt, thủ tục hành chính rườm rà trong phê duyệt dự án khoa học công nghệ ở địa phương đang làm các ý tưởng đổi mới sáng tạo của người dân, doanh nghiệp sớm được đi vào thực tiễn."

Bà kiến nghị quyết liệt: "Dành một tỷ trọng ngân sách thích đáng để phủ sóng băng rộng di động và cáp quang đến 100% các thôn bản đặc biệt khó khăn. Chính phủ cần có dự án đầu tư công chuyên sâu để nâng cấp các trường cao đẳng, trung tâm giáo dục nghề nghiệp tại các tỉnh miền núi, gắn với đào tạo kỹ năng số và kỹ thuật nông nghiệp công nghệ cao. Ưu tiên vốn đầu tư công cho các công trình hồ đập thủy lợi đa mục tiêu, hệ thống cảnh báo sớm thiên tai và các mô hình kinh tế tuần hoàn trong lâm nghiệp để bảo vệ môi trường bền vững và tạo sinh kế lâu dài."

Các ý kiến phát biểu đã chỉ rõ: Việt Nam đang đứng trước cơ hội lịch sử nhưng những điểm nghẽn về nhân lực, thể chế và hạ tầng nếu không được giải quyết rốt ráo sẽ trở thành rào cản cho sự phát triển. Khát vọng vươn mình của dân tộc chỉ có thể thực hiện được khi chúng ta thực sự lấy khoa học công nghệ làm động lực, lấy con người làm trung tâm và dũng cảm tháo gỡ những tồn tại cũ để kiến tạo giá trị mới.