Đâu là 'tấm khiên' bảo vệ để các nhà khoa học dám dấn thân vào đề tài gai góc?

Để khoa học không nằm trên giấy

Nhân dịp Ngày Quốc tế Khoa học vì Hòa bình và Phát triển (10/11), câu chuyện đưa tri thức từ trang giấy bước vào nhịp thở thực tiễn của đời sống đang trở thành tâm điểm chú ý.

Giữa bối cảnh Việt Nam đối diện với những bài toán lớn từ biến đổi khí hậu, ngập úng đô thị, an ninh dữ liệu cho đến chuyển đổi số toàn diện, khoảng cách giữa phòng thí nghiệm và thị trường vẫn là một khoảng trống đòi hỏi sự tháo gỡ quyết liệt về cơ chế.

Làm thế nào để các nhà khoa học, đặc biệt là thế hệ trẻ và các nữ trí thức, dám dấn thân mà không bị trói buộc bởi nỗi sợ rủi ro? Đâu là những điểm nghẽn pháp lí cần khơi thông để tài sản trí tuệ thực sự sinh lời và phục vụ phát triển kinh tế - xã hội?

Trong hành trình nghiên cứu khoa học, rủi ro là một phần tất yếu của quy luật tự nhiên. Tuy nhiên, nỗi sợ lớn nhất của những người làm nghiên cứu lâu nay không nằm ở độ khó của đề tài, mà ở sự nhập nhèm về mặt pháp lí khi dự án không đạt kì vọng.

Thế nào là trung thực? Làm thế nào để minh oan khi dòng tiền nghiên cứu đã đổ hết vào thực nghiệm nhưng sản phẩm cuối cùng lại không như ý muốn?

Trao đổi về vấn đề này với Một Thế Giới, ThS. Lê Thị Khánh Vân, Phó Chủ tịch Hội Thông tin Khoa học và Công nghệ Việt Nam (VASTI) khẳng định rằng cơ chế miễn trừ trách nhiệm đối với những trường hợp nghiên cứu khoa học trung thực, không vụ lợi chính là "tấm khiên" bảo vệ để các nhà khoa học dám dấn thân vào những đề tài gai góc.

Song, để cơ chế này không chỉ dừng lại ở những điều khoản trên văn bản, cần hiện thực hóa bằng 3 nhóm giải pháp mang tính chiến lược.

Số hóa và công khai hóa quy trình: Đề xuất bắt buộc ứng dụng nhật ký điện tử đồng bộ thời gian thực cho các đề tài sử dụng ngân sách nhà nước. Mọi dữ liệu thô, từ thành công đến thất bại, đều được ghi nhận minh bạch trên nền tảng số để chứng minh nỗ lực nghiêm túc của nhà khoa học.

Đi kèm với đó là việc định lượng rõ ràng khái niệm "không vụ lợi" thông qua danh mục hành vi tài chính minh bạch (chi phí mua nguyên vật liệu, thuê chuyên gia, đo đạc mẫu...).

Thay đổi tư duy nghiệm thu - Chấp nhận thất bại là một kết quả: Cơ chế hiện hành vô tình tạo áp lực ép đề tài phải thành công rực rỡ, dẫn đến tâm lí né tránh các bài toán khó hoặc cơi nới số liệu.

Nhà nước cần cởi mở hơn trong việc nghiệm thu những hướng đi chưa thành công, miễn là nhà khoa học chỉ ra được nguyên nhân và bài học kĩ thuật. Một báo cáo chỉ ra con đường sai lầm cũng giúp các thế hệ nghiên cứu sau tiết kiệm hàng tỉ đồng và tránh đi vào vết xe đổ.

Thành lập Hội đồng phán quyết khoa học độc lập: Việc xem xét miễn trừ trách nhiệm khi dự án gặp sự cố không thể giao phó cho các cơ quan hành chính hay điều tra kinh tế đơn thuần, bởi họ tiếp cận qua lăng kính sổ sách thay vì chuyên môn kĩ thuật.

Một hội đồng gồm các chuyên gia đầu ngành trong và ngoài nước sẽ là cơ quan có thẩm quyền cao nhất đánh giá đúng bản chất khoa học và áp dụng điều khoản miễn trừ một cách công tâm.

Vượt qua điểm nghẽn định giá tài sản công

Nếu như rủi ro pháp lí là rào cản tâm lý ở khâu nghiên cứu, thì thương mại hóa lại là một chướng ngại vật khổng lồ khác ở giai đoạn đưa sản phẩm đến tay doanh nghiệp và người tiêu dùng.

PGS.TS Nguyễn Minh Tân, Trưởng Nhóm chuyên môn Kỹ thuật Quá trình (Khoa Kỹ thuật Hóa học, Trường Hóa và Khoa học Sự sống, Đại học Bách khoa Hà Nội) chia sẻ góc nhìn thực tiễn: hành trình của tri thức chưa bao giờ kết thúc ở việc bàn giao một quy trình hay một dây chuyền máy móc đơn thuần.

Đích đến cốt lõi của nghiên cứu ứng dụng phải là tạo ra sản phẩm đạt chuẩn, vận hành ổn định trên dây chuyền sản xuất công nghiệp và đáp ứng trọn vẹn các đơn hàng thương mại thực tế của thị trường.

Mặc dù hệ sinh thái đổi mới sáng tạo Việt Nam đã cởi mở hơn rất nhiều về quyền tự quyết, khâu vướng mắc lớn nhất hiện nay vẫn xoay quanh câu chuyện định giá công nghệ và kết quả nghiên cứu, đặc biệt khi tài sản đó có nguồn gốc từ nhà nước.

"Dù hành lang pháp lí chung đã có, chúng ta vẫn thiếu vắng những mô hình thực tiễn (case study) điển hình để chiếu theo. Điều này khiến cả nhà khoa học lẫn doanh nghiệp dù rất hào hứng nhưng vẫn lúng túng không biết triển khai thế nào", PGS.TS Nguyễn Minh Tân nhìn nhận.

“

Khoa học chỉ thực sự sống khi nó giải quyết được nỗi đau của đời sống.

PGS.TS Nguyễn Minh Tân

Từ thực tế đó, vị chuyên gia này kiến nghị Chính phủ sớm đẩy mạnh các chương trình thử nghiệm có kiểm soát (sandbox), đi kèm các hướng dẫn chi tiết từ quy trình thành lập, phân định trách nhiệm đến phương pháp định giá linh hoạt. Đồng thời, giá trị thực sự của công nghệ phải do thị trường quyết định, không thể áp đặt những khung quy định cứng nhắc.

Nhìn rộng ra các lĩnh vực trọng điểm như ứng phó biến đổi khí hậu, chống ngập đô thị, quản trị dữ liệu lớn hay phát triển trí tuệ nhân tạo, tiếng nói của giới khoa học đang khẳng định một chân lí: Khoa học chỉ thực sự sống khi nó giải quyết được nỗi đau của đời sống.

Để những bài toán lớn từ thực tiễn không bị bỏ ngỏ, việc hoàn thiện hành lang pháp lí bảo vệ nhà khoa học, minh bạch hóa quy trình nghiên cứu và tháo gỡ nút thắt định giá tài sản trí tuệ chính là chìa khóa vàng.

Chỉ khi các nhà khoa học trẻ, các trí thức tâm huyết được tiếp sức bởi một hệ sinh thái an toàn, cởi mở và sòng phẳng, khát vọng đưa Việt Nam bứt phá bằng khoa học công nghệ mới thực sự chạm tới đích.

Việt Nam và Đan Mạch đẩy mạnh hợp tác khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trong y tế

Đảng viên giỏi ứng dụng khoa học công nghệ nuôi cá tra thông minh

Nuôi cá tra theo nông nghiệp thông minh: Tháo gỡ điểm nghẽn bằng khoa học công nghệ

Khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo đứng đầu 4 trụ cột hợp tác trong tuyên bố chung Việt Nam - Nhật Bản