Đề xuất hiến tạng: Trẻ em không phải tài sản để cha mẹ toàn quyền định đoạt
Đề xuất cho phép người dưới 18 tuổi đăng kí hiến mô, bộ phận cơ thể người khi có sự đồng ý của cha mẹ hoặc người đại diện hợp pháp đang thu hút sự chú ý đặc biệt từ dư luận.
Bên cạnh ý nghĩa nhân đạo to lớn - mở ra cơ hội sống cho hàng ngàn bệnh nhi - đề xuất này cũng vấp phải không ít băn khoăn về mặt pháp lí, đạo đức và nguy cơ bị trục lợi.
Phóng viên Một Thế Giới đã có cuộc trò chuyện chuyên sâu với NCS. Thạc sĩ Nguyễn Đức Tính - giảng viên Khoa Luật và Quản lý Nhà nước, Đại học Victoria Thái Bình Dương để phân tích vấn đề dưới góc độ học thuật và thực tiễn pháp lí.
Xung đột pháp lí giữa quyền tự quyết và quyền đại diện
- Thưa ông, đề xuất mở rộng độ tuổi hiến tạng xuống dưới 18 tuổi được xem là một bước đi đột phá để giải quyết tình trạng khan hiếm nguồn tạng, đặc biệt là tạng phù hợp cho trẻ em. Ở góc độ nghiên cứu pháp lí và quản lí nhà nước, ông đánh giá như thế nào về tính cấp thiết cũng như những xung đột pháp lí có thể phát sinh từ đề xuất này?
NCS. Thạc sĩ Nguyễn Đức Tính: Trước hết, dưới góc độ thực tiễn y khoa và nhân đạo, chúng ta không thể phủ nhận tính cấp thiết của đề xuất. Tạng của người lớn thường không tương thích hoàn hảo với cơ thể trẻ em do giới hạn về mặt sinh học. Việc thiếu nguồn tạng hiến từ người hiến nhỏ tuổi vô tình khép lại cánh cửa sống của nhiều bệnh nhi.
Dưới góc độ khoa học pháp lí, mô và tạng là những thành phần gắn liền với quyền bất khả xâm phạm về thân thể được Hiến pháp bảo hộ. Khi đối tượng tác động là người dưới 18 tuổi — nhóm người chưa hoàn thiện đầy đủ về mặt nhận thức và năng lực hành vi dân sự - đề xuất này ngay lập tức tạo ra một vùng xung đột pháp lí gay gắt giữa Bộ luật Dân sự 2015 và Luật Trẻ em 2016.
- Ông có thể phân tích rõ hơn về sự xung đột giữa các văn bản luật hiện hành này đối với đề xuất mới?
NCS. Thạc sĩ Nguyễn Đức Tính: Xét dưới góc độ pháp lí, quyền của trẻ em đã được pháp luật bảo hộ rất rõ ràng. Cụ thể, Điều 12 Luật Trẻ em 2016 quy định trẻ em có quyền sống, được bảo vệ tính mạng, được bảo đảm tốt nhất các điều kiện sống và phát triển. Việc cha mẹ quyết định thay con trong việc hiến mô, tạng - vốn là một hành vi xâm phạm đến sự toàn vẹn thân thể của đứa trẻ - rất khó để chứng minh là vì lợi ích tốt nhất của chính đứa trẻ đó.
Bên cạnh đó, Điều 34 của luật này cũng nhấn mạnh quyền được bày tỏ ý kiến, nguyện vọng về những vấn đề liên quan đến mình. Việc tự nguyện hiến tạng hay không chắc chắn là một quyết định ảnh hưởng trực tiếp đến tính mạng và thân thể của đứa trẻ, do đó tiếng nói của các em phải được lắng nghe.
Hơn nữa, nếu đối chiếu với Bộ luật Dân sự 2015, Khoản 4 Điều 21 đã trao quyền chủ động rất lớn khi quy định người từ đủ 15 tuổi đến dưới 18 tuổi được tự mình xác lập, thực hiện các giao dịch dân sự, trừ những giao dịch liên quan đến bất động sản, động sản phải đăng ký hoặc trường hợp luật khác có quy định riêng phải được người đại diện đồng ý. Như vậy, pháp luật hiện hành hoàn toàn coi nhóm tuổi này là chủ thể có năng lực nhận thức hành vi phần lớn, không phải là 'tài sản' phụ thuộc để cha mẹ toàn quyền định đoạt mọi việc.
Bản chất của sự tự nguyện dưới lăng kính Quyền trẻ em
- Nhiều ý kiến lo ngại rằng, việc cho phép người đại diện hợp pháp quyết định thay sẽ làm mất đi "tính tự nguyện" vốn là bản chất cốt lõi của việc hiến tạng. Quan điểm của ông về vấn đề này ra sao?
NCS. Thạc sĩ Nguyễn Đức Tính: Trong luật học, bản chất của hiến tạng là một hành vi nhân đạo dựa trên sự định đoạt tự nguyện cao nhất của cá nhân đối với cơ thể mình. Đối với trẻ em, chúng ta phải cực kỳ cẩn trọng trước khái niệm "quy quyền" của cha mẹ.
Điều 34 Luật Trẻ em 2016 quy định rõ trẻ em có quyền được sống, quyền được bảo vệ tính mạng, được bảo đảm an toàn về thân thể. Đồng thời, Điều 19 của Luật này cũng nhấn mạnh quyền được bày tỏ ý kiến và nguyện vọng về những vấn đề liên quan đến mình.
Nếu một đứa trẻ chưa đủ năng lực nhận thức hành vi một cách toàn diện, nhưng cha mẹ vẫn thay mặt kí vào đơn đăng kí hiến tạng, thì tính "tự nguyện" ở đây đã bị thay thế bằng "quyền định đoạt thay". Trẻ em là một chủ thể quyền độc lập, các em không phải là tài sản hay phần kéo dài thuộc sở hữu của cha mẹ để người lớn có toàn quyền định đoạt.
Bẫy tâm lí và nguy cơ bị trục lợi: Bài toán kiểm soát của Nhà nước
- Bên cạnh lí thuyết pháp lí, trên thực tế, áp lực từ phía gia đình và xã hội có thể tác động như thế nào đến đứa trẻ trong trường hợp này, thưa ông?
NCS. Thạc sĩ Nguyễn Đức Tính: Trẻ vị thành niên (từ 15 đến dưới 18 tuổi) là nhóm tuổi có tâm lí rất nhạy cảm. Các em dễ bị tác động bởi những lời kêu gọi mang tính đạo đức cao cả, hoặc áp lực từ chính gia đình. Hãy xét một kịch bản mà các nhà làm luật phải tính đến: Trong một gia đình có hai đứa con, một đứa bị suy tạng giai đoạn cuối và đứa còn lại hoàn toàn khỏe mạnh nhưng dưới 18 tuổi.
Khi cha mẹ đứng trước áp lực phải cứu đứa con bạo bệnh, đứa con khỏe mạnh rất dễ rơi vào tình thế "bị ép buộc một cách tự nguyện" để hiến tạng cứu anh/chị/em mình nhằm làm hài lòng cha mẹ. Áp lực đạo đức và tình thân trong văn hóa Á Đông vô cùng lớn. Đứa trẻ dưới 18 tuổi chưa đủ độc lập về tài chính và tâm lí để nói lời từ chối. Vì vậy, pháp luật phải đóng vai trò là "tấm khiên" bảo vệ các em khỏi những xung đột lợi ích ngay trong lòng gia đình.
- Một mối lo ngại lớn khác từ dư luận là nguy cơ hình thành một thị trường ngầm buôn bán nội tạng trẻ em dưới danh nghĩa "hiến tặng tự nguyện". Ở góc độ quản lí nhà nước, chúng ta cần ngăn chặn lỗ hổng này như thế nào?
- NCS. Thạc sĩ Nguyễn Đức Tính: Đây là một rủi ro quản lí cực kỳ cao. Khi luật pháp mở ra một hành lang mới liên quan đến người chưa thành niên, các đường dây buôn bán nội tạng bất hợp pháp chắc chắn sẽ tìm cách lách luật. Đối tượng dễ bị tổn thương nhất là trẻ em trong các gia đình có hoàn cảnh kinh tế đặc biệt khó khăn.
Cha mẹ hoặc người giám hộ, do túng quẫn hoặc thiếu hiểu biết, có thể bị sập bẫy của các đối tượng môi giới, kí giấy đồng ý "hiến tạng" của con mình để đổi lấy một khoản "hỗ trợ" tài chính ngầm. Hành vi này vi phạm nghiêm trọng các điều cấm tại Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và Luật Trẻ em. Nếu không có một cơ chế giám sát và hậu kiểm độc lập, việc chứng minh một ca hiến tạng của người dưới 18 tuổi là "hoàn toàn vô vụ lợi" sẽ khó khăn hơn rất nhiều so với người trưởng thành.
Giải pháp xây dựng hành lang pháp lí: Ba "bức tường lửa"
- Vậy theo ông, nếu đề xuất này được luật hóa, hệ thống pháp luật của Việt Nam cần có những quy định đặc thù nào để vừa đảm bảo tính nhân đạo, vừa bảo vệ tuyệt đối cho trẻ?
NCS. Thạc sĩ Nguyễn Đức Tính: Để hiện thực hóa đề xuất này mà không làm tổn thương quyền trẻ em, hệ thống pháp lí và quản lí nhà nước phải sửa đổi đồng bộ các văn bản luật liên quan và xây dựng được ba "bức tường lửa" kiên cố:
Trước tiên cần phân loại độ tuổi và áp dụng nguyên tắc "đồng thuận kép". Đối với trẻ dưới 15 tuổi, chỉ nên cho phép hiến tạng sau khi chết não hoặc chết tim và phải có sự đồng ý bằng văn bản của cả cha và mẹ. Đối với nhóm từ 15 đến dưới 18 tuổi, bắt buộc phải có sự đồng thuận kép: Đứa trẻ phải chủ động bày tỏ nguyện vọng và cha mẹ đồng ý kí xác nhận. Đặc biệt, phải luật hóa quyền veto (phủ quyết) của trẻ: Nếu đứa trẻ nói "Không", quyết định của cha mẹ lập tức vô hiệu.
Cùng với đó cần luật hóa vai trò của hội đồng đạo đức độc lập. Mỗi ca đăng kí hoặc lấy tạng từ người dưới 18 tuổi phải được thẩm định bởi một hội đồng độc lập, bao gồm bác sĩ, luật sư, chuyên gia tâm lí trẻ em và đại diện cơ quan quản lý nhà nước về trẻ em. Hội đồng này có nhiệm vụ phỏng vấn riêng đứa trẻ để đảm bảo em không bị ép buộc hay thao túng tâm lí.
Cuối cùng là minh bạch hóa hoàn toàn và hình sự hóa các vi phạm. Toàn bộ dữ liệu phải được quản lí tập trung bởi Trung tâm Điều phối ghép tạng Quốc gia dưới sự giám sát độc lập của Bộ Y tế và cơ quan Công an để triệt tiêu mọi khả năng móc nối thương mại.
Xin cảm ơn ông về cuộc trò chuyện thẳng thắn và đầy góc nhìn chuyên môn này!
