Đề xuất trưng dụng tài sản số dưới góc nhìn công nghệ

Dù vậy, dưới góc nhìn công nghệ, “trưng dụng” một tài sản số không đơn giản như tạm thời trưng dụng một thiết bị hay một công trình. Đằng sau một hệ thống số có thể là dữ liệu, mã nguồn, bí mật kinh doanh, quyền sở hữu trí tuệ và nhiều lớp quyền kiểm soát khác nhau. Vì vậy, mở rộng phạm vi trưng dụng cần đi cùng với những giới hạn pháp lí đủ rõ để tránh biến quyền sử dụng tài sản thành quyền tiếp cận mọi thứ bên trong nó.

Tài sản số không chỉ là một “món đồ” để có thể trưng dụng

Điều 22 dự thảo Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản (sửa đổi) mở rộng danh mục tài sản thuộc diện trưng dụng, trong đó có nhà, công trình, khu vực biển đã giao, hạ tầng viễn thông, hạ tầng thông tin, hạ tầng số, tài sản số, máy móc, thiết bị và vật nuôi.

Việc bổ sung những loại tài sản mới là phù hợp với sự thay đổi của nền kinh tế, khi năng lực công nghệ và hạ tầng số ngày càng đóng vai trò quan trọng trong hoạt động của Nhà nước, doanh nghiệp và xã hội.

Với tài sản số, vấn đề không chỉ là việc Nhà nước có thể sử dụng một tài sản trong bao lâu. Điểm khác biệt căn bản là một tài sản số có thể đồng thời chứa hoặc liên kết với nhiều lớp quyền khác nhau. Một hệ thống máy tính có thể là tài sản của doanh nghiệp, nhưng dữ liệu bên trong có thể thuộc về khách hàng hoặc một đối tác khác. Một nền tảng phần mềm có thể được doanh nghiệp vận hành nhưng mã nguồn lại gắn với quyền sở hữu trí tuệ. Một hệ thống công nghệ còn có thể chứa bí mật kinh doanh, thuật toán, thiết kế kĩ thuật hoặc những thông tin mà chủ sở hữu không có nghĩa vụ phải công khai.

Vì thế, nếu chỉ quy định chung rằng tài sản số thuộc diện trưng dụng, câu hỏi quan trọng tiếp theo sẽ là: Nhà nước được trưng dụng đến đâu?

Trong phiên họp của Ủy ban Thường vụ Quốc hội hôm 22/9, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải lưu ý rằng việc mở rộng đối tượng trưng dụng thực chất là mở rộng phạm vi áp dụng biện pháp cưỡng chế trực tiếp đối với quyền tài sản. Do đó, cần xác định rõ giới hạn và các nguyên tắc bảo đảm tương ứng, đặc biệt với tài sản số, dữ liệu, quyền sở hữu trí tuệ và bí mật công nghệ. Đây là điểm đặc biệt quan trọng trong môi trường số.

Có thể hình dung một doanh nghiệp sở hữu một hệ thống máy chủ hoặc nền tảng điện toán. Việc trưng dụng hệ thống đó không đồng nghĩa với việc cơ quan sử dụng đương nhiên có quyền truy cập toàn bộ dữ liệu được lưu trữ trên hệ thống. Càng không thể mặc nhiên suy ra quyền sao chép, khai thác dữ liệu, tiếp cận mã nguồn hay sử dụng bí quyết kĩ thuật. Nói cách khác, trưng dụng thiết bị không đồng nghĩa với trưng dụng mọi quyền gắn với thiết bị.

Dự thảo vì thế cần phân biệt rõ tài sản, hạ tầng được trưng dụng với dữ liệu nằm trong hoặc truyền qua tài sản đó; đồng thời tách biệt quyền sở hữu trí tuệ, quyền quản trị và bí mật công nghệ liên quan.

Đây không chỉ là vấn đề pháp lí mà còn là vấn đề kĩ thuật. Trong một hệ thống số hiện đại, quyền truy cập có thể được phân tầng rất chi tiết. Người được phép vận hành máy chủ chưa chắc có quyền đọc dữ liệu. Người có quyền quản trị hệ thống chưa chắc có quyền sao chép mã nguồn. Và quyền sử dụng một hệ thống trong tình huống cấp thiết cũng không nhất thiết phải kéo theo quyền khai thác toàn bộ thông tin mà hệ thống đang lưu trữ.

Việt Nam ở đâu trên bản đồ tài sản số toàn cầu?

Tài sản số chỉ thực sự có ý nghĩa khi giải quyết bài toán của nền kinh tế

Cân bằng giữa phản ứng nhanh và an toàn của hệ thống

Một vấn đề khác được đặt ra là không phải tài sản số nào cũng có thể “sử dụng tạm thời” rồi hoàn trả mà không làm thay đổi giá trị hoặc trạng thái pháp lí.

Có những tài sản số khi được sử dụng hoặc chuyển giao sẽ tạo ra trạng thái gần như không thể đảo ngược. Vì vậy, việc quy định cào bằng rằng mọi tài sản số đều có thể trưng dụng có thể dẫn tới những khoảng trống pháp lí.

Theo Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường, cần xác định tiêu chí đối với những loại tài sản số có thể chuyển quyền sử dụng tạm thời và có khả năng hoàn trả hoặc khôi phục quyền kiểm soát cho chủ sở hữu sau khi kết thúc trưng dụng.

Đồng thời, cần đặc biệt tránh khả năng việc trưng dụng một hệ thống trở thành “cửa sau” để tiếp cận dữ liệu. Pháp luật về dữ liệu đã có những cơ chế yêu cầu cung cấp dữ liệu cho cơ quan nhà nước trong một số trường hợp đặc biệt. Nếu quy định về trưng dụng tài sản số quá rộng, có thể xuất hiện tình trạng hai cơ chế pháp lí cùng được sử dụng để tiếp cận một nguồn dữ liệu.

Vì vậy, ranh giới giữa trưng dụng hệ thống và tiếp cận dữ liệu cần được thiết kế thật rõ. Vấn đề càng phức tạp với hạ tầng viễn thông, hạ tầng thông tin và hạ tầng số. Đây là những hệ thống có tính liên thông và thường là một phần của hạ tầng thiết yếu. Trưng dụng một bộ phận có thể tạo ra tác động dây chuyền tới toàn bộ mạng lưới.

Một trung tâm dữ liệu, hệ thống viễn thông hay nền tảng số không tồn tại biệt lập. Việc thay đổi cấu hình, quyền quản trị hoặc quyền vận hành trong một khoảng thời gian nhất định cũng có thể ảnh hưởng tới hàng loạt dịch vụ đang phụ thuộc vào nó.

Do đó, việc trưng dụng cần dựa trên nguyên tắc chỉ sử dụng phần tài sản hoặc năng lực thực sự cần thiết, với phạm vi, quy mô và thời gian ở mức tối thiểu để xử lí tình huống cấp bách.

Một góc độ khác cũng đáng chú ý là tài sản phục vụ nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và đổi mới sáng tạo. Máy móc, phòng thí nghiệm, hệ thống thử nghiệm hay mẫu vật chuyên dụng nếu bị trưng dụng có thể làm gián đoạn những dự án nghiên cứu đang triển khai. Vì vậy, đề xuất ưu tiên những tài sản này ở thứ tự trưng dụng sau cùng là vấn đề cần được cân nhắc.

Từ góc nhìn công nghệ, bài toán của dự thảo Luật không phải là lựa chọn giữa “trưng dụng” và “không trưng dụng” tài sản số. Điều quan trọng hơn là xây dựng được một cơ chế trưng dụng đủ nhanh trong tình huống cấp thiết nhưng đủ chính xác để không vượt quá quyền cần thiết.

Cũng trong phiên họp của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên cũng nhấn mạnh yêu cầu cân bằng giữa khả năng phản ứng nhanh của Nhà nước và việc kiểm soát chặt chẽ thẩm quyền, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của chủ sở hữu.

Điều đó đặc biệt có ý nghĩa với tài sản số, nơi một quyền truy cập tưởng như nhỏ có thể mở ra cả một hệ thống dữ liệu và công nghệ phía sau. Vì thế, cùng với việc xác định tài sản nào có thể trưng dụng, dự thảo cần làm rõ hơn những câu hỏi mang tính công nghệ. Đó là được truy cập đến đâu, được sử dụng chức năng nào, dữ liệu nào được phép tiếp cận, quyền sở hữu trí tuệ nào được sử dụng và khi nào quyền kiểm soát phải được khôi phục hoàn toàn cho chủ sở hữu?

Một khi làm rõ được những ranh giới ấy, cơ chế trưng dụng tài sản số có thể vừa đáp ứng yêu cầu huy động nguồn lực trong những tình huống đặc biệt, vừa tránh tạo ra những rủi ro mới đối với dữ liệu, an toàn hệ thống và quyền tài sản trong nền kinh tế số.